Ledah en de zwaan

Terwijl ik aan de ontbijttafel in mijn Luikse hotel zit, zie ik vanuit het raam twee zwanen in de rivier de Maas zwemmen. Wat zijn het toch prachtige gracieuze vogels en wellicht zijn ze daarom ook in de kunstgeschiedenis een geliefd object om af te beelden. Verscheidene malen komt de zwaan voor op schilderijen en meestal wordt dan het mythologische verhaal van Ledah en de zwaan verteld. Misschien is de beroemdste versie van dit relaas wel vereeuwigd door de grote renaissance meester Leonardo da Vinci. Ook de amoureuze versie die zijn beroemde collega Michelangelo maakte is erg bekend en laat niets aan de verbeelding over. 

Ledah is volgens de Griekse mythologie de echtgenote van de Spartaanse koning Tyndareos. De oppergod Zeus zou Zeus niet zijn, als hij weer niet eens verliefd werd op een mooie vrouw die op zijn pad komt. Zo raakte hij dit keer verslingerd aan de getrouwde Ledah en hij wilde haar graag scoren. In eerste instantie lijkt het hem niet te lukken, echter als Zeus zich in een zwaan verandert, is hij in staat Ledah te overweldigen en heeft hij geslachtsgemeenschap met haar. Na negen maanden krijgt Ledah kinderen van Zeus en die komen heel opzienbarend uit zwaneneieren. Deze kinderen, genaamd Kastor en Helena, zijn belangrijke figuren in de Griekse verhalenwereld.


De heidense Ledah moet trouwens niet verward worden met Leah uit de bijbel. Deze Leah is de oudere zus van Rachel en één van de vrouwen van de stamvader Jakob. Jakob was trouwens met beide zusters getrouwd, maar volgend het oud-testamentisch verhaal hield hij meer van Rachel. Leah krijgt een aantal zonen die later de stamvaders van de twaalf Israëlitische stammen worden. Ook deze Leah is net als de Griekse Ledah een belangrijke moeder. De Britse schilder Rossetti heeft eind negentiende eeuw de zusters Rachel en Leah fraai in waterverf geschilderd.

Nog even terugkomend op de zwaan in de schilderkunst. Met veel ontzag keek ik als kind al naar het schilderij met de titel ‘De Bedreigde Zwaan’ (1652) van Jan Asselijn in het Rijksmuseum. Een meer dan levensgrote zwaan verheft zich met dreigend uitgespreide vleugels en verdedigt zijn nest tegen een hond die links op het schilderij komt aanzwemmen. Door het lage standpunt dat Asselijn heeft gekozen lijkt het een enorme zwaan die hoog boven de omgeving uittorent en dat maakt de hele gebeurtenis extra indrukwekkend. Er wordt wel eens gezegd dat de zwaan symbolisch staat voor de raadspensionaris Johan de Witt (1625-1672), die samen met zijn broer door de orangisten gruwelijk gemarteld en vermoord is. Dit schilderij is echter van vroegere datum en dus geen reactie op dit feit.


Verheugd en zelfs verrast was ik toen ik de ‘De Bedreigde Zwaan’ van Jan Asselijn zag hangen op de bijzondere expositie rondom de Spaanse Meesters. Het werk van Asselijn was naast een wereldberoemd werk van Francisco de Zurbarán uit 1628 gehangen. Op het laatst genoemde werk zien we de Heilige Serapion die met touwen aan zijn beiden armen is opgehangen en waarschijnlijk zojuist zijn marteldood heeft ondergaan waarbij zijn hoofd aandoenlijk opzij is geknikt. Het wereldberoemde werk uit het Wadsworth Atheneum Museum, Hartford (Connecticut) is tijdelijk voor deze tentoonstelling uitgeleend aan het ‘Rijks’. 

Waarschijnlijk door de dramatiek en heftige emoties die beide werken oproepen zijn ze hier naast elkaar gehangen. Misschien draagt het wit verenkleed van de zwaan en de witte pij van Serapion, die op de twee schilderijen zo dominant zijn, ook wel bij tot deze bijzondere combinatie. Ga dus vooral deze topstukken, en nog heel veel andere schilderijen, op deze expositie binnenkort bewonderen!


Marcel  Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl

 

PS. Je kunt ook samen met ons vele indrukwekkende werken van Spaanse Meesters zien tijdens onze reis naar Madrid begin mei 2020. Een aanrader voor onder meer de liefhebber van de Spaanse zeventiende eeuwse kunst.