De bijzondere Renaissance kunstenaar Carlo Crivelli

Van de week liep ik met een groep kunstgeïnteresseerden door de indrukwekkende Pinacoteca di Brera in Milaan. Dit kunstmuseum herbergt talrijke hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis waaronder werken van Giovanni Bellini, Andrea Mantegna, Piero della Francesca, Bramante, Rafaël en Caravaggio. Bij een beetje kunstkenner treedt al snel het ‘feest der herkenning’ op als hij of zij door het Brera-museum heen wandelt want menig kunstwerk dat je hier tegenkomt staat in bekende kunsthistorische overzichtsboeken. 

De kunstenaar waar ik speciaal tijdens mijn rondleiding bij stil stond is misschien niet een naam die meteen een belletje doet rinkelen maar hij is voor mij toch heel bijzonder. Ik heb het over Carlo Crivelli (1430-1493), een renaissance kunstenaar uit de 15de eeuw die afkomstig was uit Venetië. Tijdens zijn werkzame leven schilderde Crivelli niet alleen in zijn geboortestad Venetië maar maakte hij ook kunstwerken in de stad Padua en in de Italiaanse streek Le Marche

In de loop van de tijd zijn kunstwerken van hem in de grote internationale musea over de gehele wereld terechtgekomen waaronder dus een aantal altaarstukken in het Brera-museum hier in Milaan. 


Crivelli heeft een kenmerkende stijl waarbij opvalt dat hij deels nog in de gotische middeleeuwse traditie staat en deels een echte renaissance vernieuwer is. Ook de gelaatsuitdrukkingen van de afgebeelde figuren op zijn schilderijen zijn frappant en opmerkelijk. Geregeld zie je hele vrome devote gezichten van de maagd Maria en van Jezus Christus, maar geregeld geeft hij belangrijke heiligen een echt onooglijke tronie. Zoals bijvoorbeeld de sjiek uitgedoste Petrus die, ondanks zijn prachtige pauselijke tiara, een chagrijnig oud mannetje lijkt. Deze Milaanese Petrus heeft zoals gebruikelijk sleutels van de hemelpoort in zijn handen maar heel opvallend is het feit dat Crivelli deze niet geschilderd heeft, echter driedimensionale exemplaren heeft toegevoegd waardoor ze levensecht lijken. Je zou ze zo van het kunstwerk af kunnen halen en in het hemelse slot kunnen steken. 

Carlo Crivelli gebruikt wel vaker bijzondere details waaronder fruit en groente die verwerkt zijn in sierlijke guirlandes die bijvoorbeeld rondom de tronende madonna’s zijn gesitueerd. Eén stuk groente regelmatig op Crivelli’s schilderijen terug komt, dat ik wel heel bijzonder vind, is de augurk. Bij het beschreven werk, waar ook de sikkeneurige Petrus een onderdeel van is, hangt boven Maria met het Christuskind heel prominent een augurk. 


Ik heb al eens eerder bij Crivelli gezien dat hij een Maria met een augurk heeft afgebeeld, namelijk op het schilderij getiteld “Petrus geeft de Tronende Maria de Sleutel van de Hemel” geschilderd in 1557 dat zich in de Gemäldegalerie in Berlijn bevindt. 

Ook bij dit altaarstuk heeft Crivelli buitengewoon prominent rechts van het hoofd van de Madonna een opvallende augurk hangend aan een touwtje geschilderd. Waarom doet Crivelli dit? Wat betekenen nou die augurken op deze monumentale religieuze werken? 

Al langer denk ik na over de symbolische betekenis van de augurk, met name als ze op de schilderijen van Crivelli zijn afgebeeld. Ik ben er echter nog niet echt uit wat hij hier mee wil zeggen. Op internet kan ik er tot op heden geen informatie over vinden. Wel wat algemene info over de symboliek van de augurk is er te lezen en dat zegt onder meer dat het, zeer voor de handliggend, een fallisch symbool is. Maar op de genoemde werken van Crivelli in Milaan en Berlijn is Christus al geboren en is de toevoeging van een erotisch mannelijk symbool niet echt meer nodig zou je zeggen. 

In het boek ‘De Aanslag’ van Harry Mulisch las ik ooit dat augurken net op krokodillen lijken en dat op die manier, net als de hagedis trouwens, de augurk op deze manier als alchemistisch symbool voor de onsterfelijkheid staat. Als de augurken van Crivelli verwijzingen naar onsterfelijkheid zouden zijn dan verklaart dat wellicht de aanwezigheid van dit edele stukje groenten op zijn altaarstukken maar voor deze verklaring moet je dus een echte alchemiekenner zijn.


Wist je trouwens dat je als je een kunstwerk van Crivelli wilt zien je niet een enorme reis naar Italië of de hoofdstad van Duitsland hoeft te maken? In ons eigen Rijksmuseum bevindt zich zowaar een paneel van Carlo Crivelli. Dit is trouwens een uitzonderlijk stuk uit de collectie van het Rijks want zoals de kenners weten is dit één van de weinige kunstwerken uit Italië uit de vroegrenaissance periode dat het Amsterdamse museum rijk is. Op dit genoemde werk zien we een markante Maria Magdalena met geometrisch golvend haar en heel prominent haar kenmerkende symbool, namelijk de zalfpot ,in haar handen. Als je inmiddels al een beetje deskundige bent dan herken je onmiddellijk de hand van de Venetiaanse 15deeeuwse meester hier in.  

 

Marcel  Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl