Ich hab so Heimweh nach dem Kurfürstendamm

Met recht kan ik van mezelf zeggen dat reizen mijn lust en mijn leven is. Want ik ben sinds mijn laatste column al weer van locatie in Europa veranderd en ben inmiddels zo’n 500 kilometer verder naar het oosten gereisd. Zoals ik verleden week vol enthousiasme in mijn Travel Tales schreef verbleef ik toen met zeer veel genoegen in Kleve, waar ik samen met het KUNSTSTAD-reisgezelschap verschillende interessante bezienswaardigheden en musea bezocht heb. Echter, het was inmiddels weer tijd om verder te reizen. 

De plek waar ik vervolgens naar toe ben gegaan was voor mij bijna als vanzelfsprekend onze tweede woonplaats: Berlijn! Nu heb ik niet snel last van heimwee in mijn leven, maar Berlijn trekt me toch elke keer weer.

Heimwee naar Berlijn blijkt trouwens wel vaker voor te komen, want de beroemde Duitse zangeres Hildegard Knef zong in 1963 een bekend Duits lied waarvan de eerste twee regels als volgt zijn “Ich hab so Heimweh nach dem Kurfürstendamm, hab so Sehnsucht nach meinem Berlin!." Dit liedje neurie ik regelmatig als ik in den vreemden ben en dan wordt het dus tijd voor mij om naar Berlijn af te reizen.


Heel opmerkelijk is trouwens het feit dat een aantal ‘aandoeningen’ alleen met hun Duitse naam in het Nederlands benoemd kunnen worden. Er is volgens mij geen Nederlandstalige equivalent van het woord ‘heimwee’en zo zijn er meer ‘kwalen’ die alleen met Duitse woorden aan te geven zijn, zoals bijvoorbeeld Fernweh, een aandoening waarbij je steeds het verlangen hebt om naar een ver oord te gaan. Hmm? Misschien heb ik van dat euvel wel meer last dan van heimwee. 

Een ander medisch fenomeen dat ook echt op mij van toepassing is en wat je ook alleen maar met een Duits woord kunt aanduiden is ‘Weltschmerz’. Deze geestelijke gesteldheid zou je het beste kunnen omschrijven als een vorm van melancholie dat ik regelmatig terug herken in mijn favoriete schilderijen, zoals bijvoorbeeld in de werken van Caspar David Friedrich, waar ik een groot fan van ben. 

Er blijken nog veel meer typische ‘ziektes’ te zijn die alleen in de Duitse taal zijn aan te duiden, waarbij ik tenslotte nog in dit rijtje ‘Ostalgie’ wil noemen. Alhoewel ik in het ‘Westen’ ben opgegroeid kan ik me goed voorstellen dat er een groep Duitsers is die met weemoed terug denkt aan de periode dat zij inwoners waren van de DDR.

Deze Ostalgie komt dus met name voor bij een groep oudere voormalige Oost-Duitsers en is een verbastering van nostalgie en Ost(-Deutschland). Zij verlangen terug naar de levenswaarden en producten uit het voormalige Oost-Duitsland.

Natuurlijk verlang ik niet terug naar de tijd dat Berlijn zo wreed in tweeën was gedeeld door de beruchte muur, maar wel denk ik regelmatig terug aan toen ik in 1984 voor de eerste keer in Berlijn was. Met een rap tempo worden er op dit moment nog steeds nieuwe gebouwen in de stad neergezet en het kost me tegenwoordig ontzettend veel moeite om nog voor te stellen hoe het vijfendertig jaar geleden in Berlijn was. 


De meest opzienbarend verandering in het Berlijnse stadsbeeld is de reconstructie van het voormalige Stadtschloss op het Museuminsel in Berlin-Mitte. Weliswaar stond voor de Tweede Wereldoorlog het stadspaleis hier nog in volle glorie, maar ik kan mij alleen herinneren dat op deze plek het strak-moderne Palast der Republik stond (nadat de DDR-regering het toenmalige oorspronkelijke Stadtschloss had afgebroken). Dit Palast der Republik zie ik nog voor me toen het in de tachtiger jaren nog in gebruik was en daarna heb ik het vele jaren als ruïne aan de Spree zien staan. Nu is de plek ingenomen door de het bijna voltooide Stadtschloss dat weer uit zijn as is herrezen. Noem mijn mijmeringen aan de voormalige DDR-gebouwen nou niet een vorm ‘Ostalgie' of dat ik ‘Weltschmerz’ leid, maar het is gewoon een nieuwsgierigheid naar de fascinerend geschiedenis van mijn geliefde Berlijn


Marcel  Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl