Mutter Courage und ihre Kinder

Vandaag op 5 mei wandel ik door mijn geliefde stad Berlijn en merkte hier eigenlijk niets van het feit dat men in Nederland Bevrijdingsdag viert. Eigenlijk wel raar dat ik nu op de plek ben waar al het kwaad in de oorlogsjaren vandaag kwam. Maar van de periode 40-45 is in Berlijn eigenlijk niets meer te ontwaren. Met name in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog is de stad zo zwaar gebombardeerd dat praktisch alles wat aan die tijd herinnerde verdwenen is. Daarbij zijn er vervolgens in de laatste 74 jaar in Berlijn hele nieuwe tijdperken verstreken; de koude oorlog en de tweedeling van de stad zijn natuurlijk ingrijpend geweest en na de val van de muur, dat dit jaar trouwens ook al 30 jaar geleden is, heeft Berlijn een enorme metamorfose ondergaan. 

Ik moest toevallig tijdens mijn wandeling van deze dag denken aan mijn eerste bezoek aan Berlijn toen ik al slenterend langs de Spree langs het gebouw van het ‘Berliner Ensemble’ kwam. In 1984 bezocht ik aldaar, in het toenmalige Oost-Berlijn, een voorstelling die geschreven was door Bertolt Brecht (1898-1956) en de titel had ‘Mutter Courage und ihre Kinder’. Het werd door Brecht geschreven in 1939 en voor het eerst in 1941 opgevoerd in Zürich. Het handelt over de moedige marketentster Anna Fierling en haar kinderen ten tijde van de 30-jarige oorlog. Het is echter eigenlijk een boodschap van Brecht over de onnozelheid van de oorlog in het algemeen en dan specifiek een verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog die op dat moment zijn aanvang neemt.


Voor mij riep de uitvoering van dit stuk als 17-jarige in de jaren ’80 in Berlijn niet het gevoel met de Tweede Wereldoorlog op, ik was immers een kind dat decennia naar die vreselijke tijd was geboren. Mijn emotie werd echter op dat moment beheerst door wat ik meemaakte in de DDR. Ik was bekend met het ‘aangename’ politieke systeem waar ik in was opgegroeid en wat wij vanzelfsprekend vrijheid noemden en wat ik trouwens ook als zodanig voelde. En toen kwam ik opeens in de beklemmende sfeer van het communisme terecht dat in al zijn facetten in Oost-Berlijn tot uitdrukking kwam. Veel grijze fantasieloze gebouwen die volgens de zogenaamde ‘plattenbau’ in een rap-tempo uit de grond waren gestampt en waar elke esthetiek aan ontbrak. Her en der zag je zelfs nog ruines uit de Tweede Wereldoorlog waar men nog geen geld voor had om ze te herstellen of te restaureren zoals bijvoorbeeld het ‘Neues Museum’ en het ‘Boden Museum’ op het Museuminsel. 

Ik moet eerlijk zeggen dat ik me niet echt comfortabel en op mijn gemak voelde op dat moment in Berlijn, maar ik merkte wel dat er een bepaalde fascinatie voor de stad ontstond. Dit was mede door dat bezoek aan de ‘Berliner Ensemble’. Veel vragen riep de voorstelling toen bij me op en ook raakte ik geboeid door de schrijver van het stuk. Hoe kon Brecht bijvoorbeeld zich in 1949 in de totalitaire DDR gaan vestigen nadat hij de repressie en de censuur van het nazisme had meegemaakt? 


Hoe kon hij zelfs achter het gewelddadig ingrijpen staan op 17 juni 1953 tegen de protesterende DDR-arbeiders en een openlijke adhesie betuiging hierover aan de hoogste vertegenwoordigers van de Sovjet-Unie geven? Helaas overleed Brecht al in 1956 op 56 jarige leeftijd en we weten dus nooit hoe hij verder op de ontwikkelingen in Oost-Europa zou hebben gereageerd. 

En vandaag sta ik naast zijn sculptuur voor ‘zijn’ Berliner Ensemble en denk terug niet alleen aan mijn bezoek aan ‘Mutter Courage und ihre Kinder’ maar ook aan andere theaterstukken die ik van hem onder meer in de stadschouwburg in Amsterdam heb gezien; De ‘Dreigroschenoper’ (Driestuiversopera), ‘Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui’ en het ‘Leben des Galilei’. 

Nu is Brecht in mijn ogen in de 21 eeuw verworden tot een toneelschrijver die zich op den duur mag scharen onder de grote namen als Shakespeare, Brederode, T.S. Eliot, Gogol, Tsjechov, Molière en andere grote auteurs, maar toch blijf ik door hem geïntrigeerd als persoonlijkheid die balanceerde wat nou goed en kwaad was. Misschien moet ik binnenkort maar weer eens een bezoek brengen aan het ‘Berliner Ensemble’ en mij weer eens op dat moment onderdompelen in zijn gedachtegoed. 

 

Marcel Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl


Marcel had een aantal jaren geleden een gesprek met Cox Hobbema waarin ook aan de orde komt dat zij al regisseuse werkte aan theaterstukken in Oost-Berlijn. Klik hieronder om het interview te bekijken: