Man en paard

Wat heb ik de afgelopen week een bijzondere tijd in Rome gehad! Met veel plezier hebben we twee verschillende reisgezelschappen talrijke bijzondere zaken in de Eeuwige Stad laten zien. We hadden allerlei experts gevraagd om over bepaalde thema’s in de stad te vertellen. Ik zelf had mijn focus gelegd op het Capitolijns Museum gelegen op de gelijknamige heuvel die één van de zeven is, waar Rome ooit op gesticht is. 

Twee maal liep ik deze week met een groep geïnteresseerden die met de KUNSTSTAD-reis mee waren richting het Campidoglioplein en het eerste wat we prominent op het plein zagen was het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius. Deze Romeinse keizer, die geboren is in 121 na Christus en overleed op 17 maart 180 na Christus, werd geëerd met vele standbeelden, echter de allermooiste sculptuur van hem is toch wel die hier op het genoemde Campidolgioplein te Rome. Deze monumentale sculptuur is van brons en meer dan levensgroot. Het is om meerdere redenen uniek; allereerst omdat er maar weinig ruiterstandbeelden uit de Romeinse Oudheid zijn overgebleven en daarbij ook omdat het beeld niet van marmer maar van brons is. De meeste metalen beelden hebben de tand des tijds niet doorstaan vanwege het feit dat het materiaal nu eenmaal goed recyclebaar is. 


Met andere woorden, na de val van het Romeinse Rijk, in de Middeleeuwen, smolt men de meeste bronzen, heidense kunstvoorwerpen om en maakte men daar bijvoorbeeld Christelijke devotiebeelden of kerkklokken van maar, veel meer voor de hand liggender, produceerde men er wapens van. 

Echter dit beeld is niet omgesmolten omdat men in de christelijke middeleeuwen er van overtuigd was dat het keizer Constantijn de Grote was. Deze keizer had aan het begin van de vierde eeuw het christendom toegestaan en die moest dus geëerd worden en zijn beeld mocht zeker niet omgesmolten worden! Pas veel later, namelijk ‘in onze tijd’, werd bekend dat het een beeltenis van Keizer Marcus Aurelius bleek te zijn, een keizer die trouwens helemaal niet zo aardig voor de Christenen was. Als men goed op allerlei details had gelet had men kunnen zien dat het niet keizer Constantijn kon zijn, maar ik kom nog wel eens op terug hoe ze dat met een goed kennersoog hadden kunnen zien.

In de loop van de geschiedenis heeft het beeld op allerlei plekken in Rome gestaan en uiteindelijk heeft Michelangelo aan het begin van de zestiende eeuw een prachtig plein ontworpen op de Capitolijnse heuvel, midden in Rome. Daar stond het bronzen beeld vervolgens vele eeuwen prominent midden op dit plein. Tot het in 1981 in het naastgelegen Capitolijns Museum werd binnengehaald voor restauratie en inmiddels staat het daar nog steeds. Enkele meters verderop, op de oorspronkelijke sokkel midden op het Campidolgioplein, staat tegenwoordig een exacte replica. 


Een alleraardigste verhaal om te noemen is het relaas over de geweigerde kopie van de Nederlandse beeldhouwer Arthur Spronken. Jaren lang stond tijdens de restauratie in de jaren ’80 van de twintigste eeuw de sokkel midden op het Campidolgioplein leeg. Er werd in Nederland in het kader van de Europese samenwerking een stichting voor een nieuw replica keizerbeeld opgericht. De kunstenaar Spronken en de bronsgieter Pie Seijen gingen aan de slag om een kopie te maken voor op de lege sokkel. Toen de toenmalige Italiaanse minister van cultuur in die dagen, minister onder de regering van de roemruchte Berlusconi, hier lucht van kreeg, besloot Italië uiteindelijk het initiatief van onze kopie te weigeren omdat er, een beetje chauvinistisch, een replica van Italiaanse makelij moest komen en zo geschiedde uiteindelijk.

Deze Italiaanse versie van Marcus Aurelius staat er inmiddels al weer een aantal jaren. In Nederland blijken nu alleen nog een aantal proefstukken van het Nederlandse initiatief te zijn. Misschien kunnen we het beeld toch nog eens helemaal voltooien en zelfs nog ergens in Nederland plaatsen. Bijvoorbeeld op een plek waar de Romeinen ooit gewoond hebben, zoals op het Vrijthof in Maastricht. Leuk want dat is ook de geboorteplaats van de maker, Arthur van Spronken. Met betrekking tot Italië blijft bij mij nog steeds in gedachten dat je een gegeven paard niet in de bek moet kijken. 


Het originele bijna tweeduizendjarige standbeeld van Marcus Aurelius staat tegenwoordig zogezegd beschermd tegen weer en wind enkele meters van zijn oorspronkelijke plek in het Capitolijns Museum en ook daar stond ik van de week twee maal met onze reisgezelschappen voor en vertelde allerlei wetenswaardigheden over deze bijzondere sculptuur. 

Zo liet ik weten dat het genoemde ruiterstandbeeld tegenwoordig op de Italiaanse euromunt van 50 cent staat. Best wel grappig dat keizer Marcus Aurelius bijna 2000 jaar later weer op een munt staat, want in de tijd dat hij leefde (121-180 na Chr) waren er ook munten, de zogenaamde Denarius, met de beeltenis van Marcus Aurelius erop.

Daarnaast is het aardig om te weten dat de beroemde sculptuur model heeft gestaan voor alle ruiterstandbeelden die in de geschiedenis zouden volgen. Zelfs het standbeeld van de jonge koningin Wilhelmina van beeldhouwster Theresia van der Pant op het Rokin in Amsterdam terug gaat op het standbeeld van Marcus Aurelius te Rome. 

Je merkt al dat ik in mijn wekelijkse Travel Tales er niet over uitgepraat c.q. uitgeschreven raak. Het sculptuur is dn ook indrukwekkend en het beste is toch om het beeld ooit eens (of zelfs meerdere keren) in het echt te zien!

Marcel Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl