Junius Bassus, een prille Christen

Na een intensieve reisperiode ben ik na een weekje in Nederland al weer geacclimatiseerd en gewend geraakt aan de Nederlandse winter. Dit is een mooie tijd om mij voor te bereiden op de reizen die dit jaar komen gaan. Volgende maand staat een driedaagse trip naar Maastricht en Aken op het programma en bij beide steden wordt je herinnerd aan het Romeinse verleden van deze plekken. Zowel Aken als Maastricht waren twee nederzettingen die al bestonden in de hoogtijdagen van het Romeinse Imperium. Als in de nadagen van de Romeinse Rijk het Christendom als belangrijke godsdienst zijn intrede doet dan blijken de Romeinse inwoners van Maastricht zich al snel tot dit nieuwe geloof te bekeren en zij werden eind 4de eeuw al een bisschopsstad. De eerste bisschop van Maastricht was de Sint Servaas en in de gelijknamige kathedraal in de stad bevindt zich zijn graf, alhoewel men daar niet helemaal zeker van is.  

Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid bekend; de verhalen van zijn leven zijn weliswaar gebaseerd op historische bronnen, maar de betrouwbaarheid van die bronnen staat niet altijd vast of de bronnen zijn op meerdere manieren te interpreteren. Wil je wat meer te weten komen over de eerste Christenen in het Romeinse Rijk dan dien je toch eigenlijk wel naar Rome te gaan. 


De catacomben buiten de stadsmuren geven tastbare bewijzen dat men in de vierde en vijfde eeuw met de Christelijke religie bezig was. En een oude sarcofaag die zich in de schatkamer van de Sint Pieterskerk bevindt is ook een treffend voorbeeld dat men het Christelijk geloof in die periode al openlijk belijdde. 

De sarcofaag is trouwens een prachtig kunstvoorwerp en is gevonden in de zogenaamde ‘Grotte Vaticane’, dat zijn de uitgestrekte crypten en oude catacomben onder de Sint Pieterskerk. Deze ‘Grotte Vaticane’  waren jarenlang niet voor publiek toegankelijk maar tegenwoordig mogen mondjesmaat alleen op aanvraag groepjes geinteresseerden deze unieke plek bezoeken en dat gaan wij dan ook doen tijdens onze Romereis in maart. 

Terugkomend bij de genoemde sarcofaag, deze is gemaakt om het lichaam van Junius Bassus een laatste rustplaats te geven. Junius Bassus was een prefect (hoge ambtenaar) in Rome en overleed in 359 na Christus toen hij 24 jaar oud was. Hij was in hetzelfde jaar als dat hij dood ging bekeerd tot het Christendom, dat op dat moment een vrij ‘nieuwe’ religie was, die nog niet lang daarvoor toegestaan werd binnen het Romeinse Rijk. Het was namelijk Keizer Constantijn die door de ondertekening van het Edict van Milaan (313 na Chr.) een einde maakte aan de Christenvervolgingen. Voor die tijd waren vele Christenen vaak gruwelijk aan de marteldood gestorven. Constantijn zou zelfs opdracht gegeven hebben tot de bouw van de Sint Pietersbasiliek, waar zich tegenwoordig de genoemde sarcofaag van Junius Bassus bevindt. Vanaf het moment dat Keizer Constantijn het Christendom toestaat, gaan Christenen zich ook openlijker manifesteren. En de bemiddelde Bassus laat (voor zijn dood) bepalen wat er op zijn graftombe in reliëf moet komen te staan. 


Het zijn tien vierkanten vlakken aan de voorzijde met taferelen uit het Oude en het Nieuwe testament. In de bovenste rij (van links naar rechts) het offer van Izaak, de gevangenneming van Petrus, Christus tronend tussen Petrus en Paulus, Christus voor Pontius Pilatus (twee vakken). In de onderste rij het lijden van Job, de val van Adam en Eva, de intocht van Christus in Jeruzalem, Daniël in de leeuwenkuil en de marteldood van Paulus. Het is echt een lust om dit te bekijken!

Petrus en Paulus krijgen een voorname rol op de sarcofaag, dit komt waarschijnlijk omdat deze twee apostelen onlosmakelijk met de stad Rome verbonden zijn. Petrus en Paulus komen na de kruisdood van Christus naar Rome toe om de Romeinen tot het Christendom te bekeren. Ze zullen daar ook beiden hun marteldood ondergaan

De reliëffiguren op de sarcofaag zijn een beetje ‘popperig’, dat wil zeggen dat ik ze wat weg vind hebben van figuren uit de poppenkast. Dit bedoel ik niet oneerbiedig want ik vind de sarcofaag van Junius Bassus één van de hoogtepunten van de kunstgeschiedenis, maar je ziet dat de kwaliteit van afbeelden in het Romeinse Rijk tijdens het maken van dit object op zijn retour is. 


Het is aardig om Christus, in het bovenste middenvlak, te zien zitten. Hij heeft een boekrol in zijn hand en wordt geflankeerd door Petrus en Paulus. Christus zit als een soort koning en troont als heerser over het heelal met onder aan zijn voeten de personificatie van het firmament door middel van een man met een baard en bollende doek in zijn handen. Wel grappig om te vernemen dat de kunstenaar toch nog heidense symboliek hanteert als het om de afbeelding van het ‘Hemelgewelf’ gaat. En dan Christus zelf die afgebeeld is als een jonge filosoof, waarbij opvalt dat hij baardloos is. Over de baard van Jezus Christus kom ik een andere keer wel terug want dat is weer een verhaal apart 

 

Marcel Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl

 

Meer informatie over de zesdaagse bijzondere reis naar Rome staat op de reispagina. Er is echter een reservelijst. Er is eventueel nog plaats voor de kunst- en muziekreis naar Aken & Maastricht.