Een uurtje terug in de tijd

Terwijl het zonnetje inmiddels in Nederland weer heerlijk schijnt, breekt toch vannacht echt de wintertijd al weer aan. Althans het is bedoeling dat we in de nacht van zaterdag op zondag, om precies te zijn om 3 uur de klok een uur achteruit zetten. In de krant las ik deze ochtend dat er inmiddels in Nederland en de rest van Europa een hele discussie is los gebarsten over het feit of we nog wel de klokken elk half jaar moeten verzetten. Het blijft inderdaad een bijzonder fenomeen dat we uur ‘erbij’ krijgen. Het verschijnsel tijd is voor mij sowieso echt een mysterie. 

Het fenomeen ‘tijd’ houdt mij al jaren bezig en hoe langer ik er over denk hoe groter mysterie het voor mij aan het worden is. Wat is tijd eigenlijk? De kerkvader en filosoof Augustinus zei ooit: ‘Wanneer maar niemand het me vraagt, weet ik het; wil ik het echter uitleggen aan iemand die het vraagt, dan weet ik het niet’. Kortom het is echt heel moeilijk om te verklaren wat tijd is. Wij gaan er in onze moderne samenleving vanuit dat tijd lineair is, want we spreken van gisteren, vandaag, volgende week alsof we ons over een tijdlijn bewegen. Echter als je er goed over nadenkt is er maar één moment dat bestaat op die tijdlijn en dat is het moment nu! Om je een lange discussie te besparen; dingen in de toekomstige tijd, zijn en blijven ongrijpbaar.


Om een aardig beeld te krijgen van het begrip tijd kun je ook naar voorbeelden in de kunst kijken. Voor kunstenaars is het altijd behoorlijk moeilijk geweest om het abstracte concept ‘tijd’ uit te beelden, maar het is sommigen een aantal keren uitstekend gelukt.

In vroegere tijden probeerde men in de kunst regelmatig tijd een gezicht te geven door middel van een menselijke figuur genaamd ‘Vadertje Tijd’. Maar bij een oude grijsaard met een lange witte baard denk ik eigenlijk meer aan ouderdom en het einde van het leven dan aan tijd. De oplossing om tijd op het schildersdoek te ‘vangen’ is ook niet om dan maar een klok weer te geven want dat is slechts een instrument om de tijd te meten en dat is dus nog niet de verbeelding van het begrip tijd. 

Toen ik ooit een werk van Salvador Dalí in het Museum of Modern Art (Moma) in New York zag, vond ik het buitengewoon knap hoe hij de ongrijpbaarheid van tijd kon uitbeelden. Hij schilderde horloges die van de takken van de boom afdruipen. ‘De Weke Tijd’, dat de titel van het schilderij is,was als het ware niet vast te pakken, maar stroomde door je vingers heen. Grappig detail is trouwens dat hij op dit idee kwam door een gebeurtenis waarbij zijn vrouw Gala op een warme zomeravond een ronde camembert op tafel had laten liggen die vervolgens door de hitte over de rand van de tafel aan het smelten was. 


Ook het werk van de collega van Dalí, tevens surrealist, René Magritte heeft een uitstekende poging gedaan om tijd op het schildersdoek vast te leggen. Magritte beeldde de tijd uit in zijn werk getiteld ‘De Doorboorde Tijd’. Een klok staat op een statige schouw en uit het gat waar het rookkanaal zit komt een razende locomotief. De trein, die in die tijd één van de modernste voertuigen was, staat symbool voor het snel verstrijken van de tijd; je kunt de tijd eigenlijk niet stoppen. Typisch en heel surreëel is het werk van Magritte want zo’n situatie kan natuurlijk nooit feitelijk gebeuren, maar toch is er sprake van een goed functionerende schoorsteen want zo te zien trekt die door het rookkannaal de walm prima weg. 

Mocht je vanavond of misschien wel morgenochtend bezig zijn om één of meerdere klokken te verzetten wellicht denk je dan wel even terug aan de door mij genoemde kunstwerken en gaat de tijd op die manier een beetje met je aan de haal.  

 

Marcel  Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl