Op een ontdekkingstocht in Amsterdam

Gisteren had ik met veel plezier voor een KUNSTSTAD-gezelschap een wandeling door een deel van Amsterdam georganiseerd. Het was voor mij een bijzondere gebeurtenis want (op een week na) was het vijfentwintig jaar geleden dat ik afstudeerde als kunsthistoricus. De dag begon eigenlijk al op een bijzondere plek namelijk in het glazen lobby-restaurant van het Conservatoriumhotel aan de Van Baerlestraat in Amsterdam-Zuid. Terwijl we koffie dronken hadden we uitzicht op het historische hotelgebouw dat ooit was ontworpen als kantoor voor de Rijkspostspaarbank. De architect Daniël Knuttel was eind jaren negentig van de 19de eeuw Rijksbouwmeester en hij kreeg de eervolle taak om hier iets bijzonders neer te zetten. Alhoewel het bouwwerk an sich in een neo-stijl is gebouwd heeft Knuttel in de gangen en trappenhuizen voor jugendstildetails gekozen in de vorm van tegeltableaus met prachtige florale motieven. Echter naast deze decoratieve elementen die zo kenmerkend zijn voor de Jugendstil zijn er ook nog allemaal symbolische figuren verwerkt in de tegeltjes die alles met de spaarbank te maken hebben; afgebeeld zijn onder meer bijen die nectar verzamelen, spaarvarkentjes en appeltjes die je moet bewaren voor de spreekwoordelijke ‘dorst’.


De decoraties in het Conservatoriumhotel zijn eigenlijk een opwarmertje voor de prachtige Jugenstilversieringen die je te zien krijgt als je het hotel uitloopt en vervolgens direct de hoek om gaat en in de Jan Luijkenstraat belandt. Talrijke panden in die straat hebben elementen die teruggaan op de periode uit de kunstgeschiedenis die begon zo rond 1890 en duurde tot 1910 en die naast de term Jugendstil ook wel bekend is onder naam Art Nouveau. Typerende beeldhouwwerken om de regenpijpen, schitterende glas-in-loodramen met de typerende asymmetrische lijnen en wederom keramische versieringen met motieven die aan de natuur ontleent zijn. Als je je ogen de kost geeft dan is het een feest om als kunstliefhebber in deze straat rond te lopen. 

Uiteindelijk liepen we tegen de tuin van het Rijksmuseum aan echter dit keer stond er geen bezoek aan onze nationale ‘kunsttempel’ op het programma maar gingen we linksaf richting het Leidseplein. We wandelen door de Hobbemastraat en ik wees op paden die achter de statige panden van de straten staan die wij kruizen.


Het meest markante paadje is het Schapenburgerpad dat tussen het huizenblok van de P.C. Hoofdstraat en de Vossiusstraat ligt. Als je hier in loopt en over zand tussen de bomen en de struiken wandelt dan waan je je even op een hele andere plek en heb je echt niet meer het gevoel dat je midden in het centrum van Amsterdam bent. Dit is typisch zo’n verstopt plekje in onze hoofdstad!

Toen we het Byzantium gepasseerd waren, het moderne gebouw aan de Stadhouderskade dat begin jaren ’90 door Rem Koolhaas hier gerealiseerd is, gingen we linksaf en kwamen we uit in de Roemer Visscherstraat en daar passeerden we eerst het huis waar Aletta Jacobs heeft gewoond, de allereerste vrouw die in Nederland een universitaire studie succesvol afrondde en uiteindelijk arts werd. Echter, dit is niet de hoofdreden dat ik deze straat was ingelopen want iets verderop liggen de zogenaamde Zevenlandenhuizen. Dit is een rij van zeven woonhuizen, waarbij elk huis een bouwstijl uit een ander Europees land vertegenwoordigt. Architect Tjeerd Kuipers realiseerde hier in 1894 dit huizenproject waar onder andere een Frans bouwwerk staat dat beïnvloed is door de stijl van een Loire-kasteel en ook een huis dat verwijst naar Spanje met allerlei Moorse elementen die doen denken aan het Alhambra. 


Het Russische huis is bijzonder vooral door het vergulde uivormige koepeltje er boven op. Ook Duitsland, Nederland, Italië en Engeland hebben een bouwwerk in hun eigen typerende landenstijl gekregen. Echt een hele opmerkelijke gebouwenreeks, zoiets kom je niet stel tegen!

Hierna staken we schuin de Constantijn Huygensstraat over en belandden we in de Vondelstraat en hier zagen we in de verte al de gelijknamige kerk staan. Alhoewel we bij het Rijksmuseum vlot doorliepen en we het niet over de beroemde architect van dit museum hadden, stond ik nu wel wat langer stil bij Pierre Cuypers. Hij is zowel de ontwerper van de Vondelstraat als van allerlei gebouwen die hier staan. Naast de reeds genoemde Vondelkerk die er een prominente plek heeft gekregen, kun je er ook nog twee voormalige woonhuizen van één van onze beroemdste architecten bewonderen. Wist je trouwens dat Cuypers zo’n honderd kerken heeft ontworpen waarvan er meer dan zeventig gerealiseerd zijn? Cuypers kreeg in zijn lange leven ook veel kritiek op zijn gebouwen, met name op het Rijksmuseum en het Amsterdamse Centraal Station, en op zijn tweede woonhuis in Vondelstraat kun je in  tegelversieringen zien hoe hij hier zijn commentaar op geeft, maar dat moet je ter plekke maar eens gaan bekijken. Natuurlijk valt er nog veel meer over Cuypers en zijn architectuur te vertellen en dat deed ik gisteren dan ook.


Mocht je inmiddels nieuwsgierig zijn geworden naar de schitterende architectuur in Amsterdam-Zuid dan raad ik je aan om het programma van KUNSTSTAD in de gaten te blijven houden want wellicht herhaal ik deze bijzondere dag nog eens. 

 

Marcel  Verhoeven, Stedenkenner 

verhoeven@kunststad.nl