Amsterdam, de springplank van de wereld

Zoals de trouwe lezers weten was ik afgelopen twee weken in Venetië en werd daar op allerlei plekken herinnert aan het roemrijke verleden van de Venetianen. In de middeleeuwen bezat Venetië de grootste handelsvloot op de Middellandse Zee dat de lagunestad tot de rijkste van de Maritieme Republieken maakte en restanten van die rijke historie zie je overal in de stad terug. Venetië vormde in die tijd tevens ‘een brug’ tussen Europa en het Midden-Oosten wat hen een belangrijke positie gaf. Deze rol bleven zij vertolken tot de 17de eeuw en toen werd hun plaats ingenomen door een andere zeevarende republiek namelijk de Republiek der Verenigde Nederlanden. We hebben het dan inderdaad over ‘onze republiek’ die ontstaan was in 1588 tijdens de Nederlandse Opstand toen onze verre voorvaderen in opstand kwamen tegen de Spaans-Habsburgse koning Fillips II. Ondanks de daaruit voortvloeiende vrijheidsoorlog, die zoals bekend maar liefst 80 jaar duurde, maakte in die periode ons jonge land een enorme bloei door die bekend is als onze Gouden Eeuw. De jonge Nederlandse Republiek verwierf in de zeventiende eeuw grote politieke en economische macht en speelde geruime tijd een belangrijke hoofdrol op het wereldtoneel. Het gebied waar de Nederlanders heer en meester waren overtreft het bereik dat de Venetianen ooit daarvoor hadden gehad.


En waar kun je de rijkdom en roem van onze Republiek goed zien? Dat is in het Amsterdamse Rijksmuseum. En hoe leuk was het dan weer voor mij om na mijn terugkomst uit Venetië al weer twee maal een bezoek aan onze ‘Nationale schatkamer’ te mogen brengen en alle kunst uit de glorie-dagen te mogen bewonderen. Ik was in eerste instantie begin deze week in het Rijksmuseum om me voor te bereiden op een rondleiding die ik tijdens mijn tweede bezoek aan het ‘Rijks’ aan een select gezelschap mocht geven.

Zonder grote nationalistische gevoelens te krijgen moet ik, als ik alle schilderijen uit deze periode in het indrukwekkende museum bekijk, wel mijn spreekwoordelijke petje afnemen wat ze in die tijd bereikt hebben. Ik kwam er trouwens onder meer achter dat de Nederlandse Republiek in die tijd een vloot had die meer dan 2000 schepen telde en dat was meer dan Engeland en Frankrijk tezamen. En ondanks dat ons landje qua oppervlakte vrij klein was en slechts 2,5 miljoen inwoners telde waren de militaire successen tegen ogenschijnlijk veel sterkere landen als Engeland en Spanje zeer opzienbarend.


De barok was de kunststroming die tijdens onze genoemde Gouden Eeuw bepalend was en grote meesters als Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer en Jan Steen drukten hun stempel op de internationale kunstgeschiedenis. En van hen zie je talrijke voorbeelden in het Rijksmuseum; natuurlijk kom je letterlijk niet om De Nachtwacht heen, maar ook Rembrandt’s Staalmeesters en het Joodse Bruidje zijn iconen uit onze kunsthistorie. Grote meutes staan dagelijks voor Het Melkmeisje en de andere werken van Vermeer. En ook de talrijke werken van Steen geven ons een goed beeld van onze rijke geschiedenis. Speciaal stond ik bij één werk van Jan Steen nog even stil toen ik afgelopen week in het Rijksmuseum was, namelijk ‘Het Sinterklaasfeest’. Alle symboliek op het werk verwijst naar het oeroude Nederlandse volkfeest terwijl de goedheiligman en zijn knecht op het werk ontbreken en toch weten we dat hier een sinterklaasfeest in de 17de eeuw wordt gevierd.

Van een afstand, ik ben de laatste jaren nog al vaak in het buitenland rond de viering van ons sinterklaasfeest, bemerk ik dat momenteel het eeuwenoude sinterklaasfeest zich in zwaar weer bevindt. 


Sommige mensen vinden dat zijn hulpje niet meer van deze tijd is en in het huidige Amsterdam mag de Sint vandaag de dag zelfs niet meer met een traditionele bisschopsmijter de straat op. 

De geschiedenis lijkt zich wel weer te herhalen want in de zeventiende eeuw wilden de protestante machthebbers het hele Sinterklaasfeest verbieden, want het had immers een katholieke achtergrond. Na de reeds genoemde Opstand tegen Spanje was het in de jonge Republiek verboden om nog (openlijk) het katholieke geloof te uitten, laat staan een katholieke heilige te vereren. Omdat het feest te veel heidense en paapse elementen zou bevatten, probeerden protestanten autoriteiten het Sinterklaasfeest in die tijd af te schaffen. Het verbod had kennelijk geen effect want de katholieke Jan Steen vereeuwigde het populaire feest op een prachtig schilderij en eeuwen later vierde men dit festijn nog. Terwijl ik voor het schilderij van het Sinterklaasfeest van Jan Steen sta besef ik me dat er in onze geschiedenis door (vreemde) machthebbers in Nederland geregeld geprobeerd is te tornen aan de eeuwenouden Nederlandse Sinterklaastraditie, zo moest van de Duitse bezetters in 1940 zwarte piet wit worden. En ik vroeg me meteen af of dit dan ook de reden was dat de Canadese bevrijders tijdens de Sinterklaasintocht in 1945 in Amsterdam er voor zorgden dat er tientallen Zwarte Pieten meeliepen waarvan 16 Canadese soldaten zich als Zwarte Piet hadden geschminkt en in jeeps door de Amsterdamse binnenstad reden.

En terwijl ik nog een tijdje langs andere schilderijen van Jan Steen in de eregalerij in het Rijksmuseum rondliep realiseer ik me nogmaals wat rijk verleden Nederland heeft. Ik hou van reizen en het bezoeken van andere steden en plaatsen, echter ik vind het ook altijd weer een groot genoegen om ‘thuis’ in mijn eigen stad te zijn en daar onder meer de prachtige kunstschatten te bewonderen. 

 

Marcel  Verhoeven, Stedenkenner

verhoeven@kunststad.nl

 



Wilt u meer blogs lezen van Stedenkenner Marcel Verhoeven? Klik hier rechts dan op het 'Stedenkenner' logo.