Paus Paulus de Derde had zijn zaakjes aardig op orde

Afgelopen dinsdag stond ik met een groep enthousiaste deelnemers tijdens mijn KUNSTSTAD-reis voor het beroemde schilderij Paus Paulus III met zijn kleinzonen”, geschilderd door de grote Renaissancemeester Titiaan. Dit werk bevindt zich in het indrukwekkende Capodimonte Museum in Napels en behoort tot één van de hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis.

Mijn toehoorders keken met enige verbazing naar het betreffende schilderij waarop zij zagen dat naast Paus Paulus de Derde (1468-1549) ook twee jonge mannen stonden, die zijn kleinzonen bleken te zijn. Paus Paulus III werd oorspronkelijk geboren als Alessandro Farnese en was een telg uit een voorname Toscaanse familie. In zijn jeugd kreeg hij zijn opleiding aan het hof van Lorenzo de’ Medici in Florence. Zijn afkomst en zijn belangrijke connecties zorgden ervoor dat Alessandro Farnese al op 25-jarige leeftijd kardinaal werd en toen hij begin veertig was kreeg hij zelfs de invloedrijke titel van Bisschop van Parma


Kortom, hij had tijdens zijn leven snel en uiterst slim carrière gemaakt om uiteindelijk in 1534 tot paus verkozen te worden.

De ondeugende glimlach van de bejaarde paus op het reeds genoemde schilderij hier in Napels verraadt dat Paulus III zich echter niet alleen maar bezig hield met het religieuze leven. Toen hij Bisschop van Parma werd had hij ook een maîtresse genomen waarbij hij vier buitenechtelijke kinderen kreeg. Uiteindelijk zorgde dit er jaren later ook voor dat hij een aantal kleinkinderen tot zijn nazaten kon rekenen waarvan er dus twee op dit schilderij in het Capodimonte Museum te zien zijn. Paulus III had als een echte nepotist een aantal kleinzonen op jonge leeftijd al tot kardinalen benoemd. Zijn kleinzoon Allessandro Farnese, die trouwens naar zijn opa was vernoemd, werd al op zijn zestiende kardinaal en is op dit betreffende schilderij als voorname kerkvorst achter zijn grootvader, paus Paulus III, afgebeeld.

Aan de rechterzijde zien wij als toeschouwer op het schilderij een andere kleinzoon van Paulus III afgebeeld, genaamd Ottavio Farnese, die het schopte tot Hertog van Parma. Deze Ottavio had letterlijk en figuurlijk dezelfde aanpak als zijn opa want ook hij trachtte zoveel mogelijk zijn macht te vergroten. Daarom trouwde Ottavio met Margaretha, dochter van Keizer Karel V. Als Margaretha van Parma werd zij later Landvoogdes, in naam van haar (half)broer Filips II, in de Habsburgse Nederlanden. Ook de zoon van Margaretha en Ottavia kreeg de titel van Hertog van Parma en probeerde met onsuccesvol de opstand in de Nederlanden te stoppen. Erg grappig dus dat onze vaderlandse geschiedenis verbonden is met deze ene machtsbeluste Paus die op dit schilderij van Titiaan vereeuwigd is.

Paus Paulus III leefde trouwens in een roerige tijd, die misschien wel mede door hem zo onstuimig gemaakt was. Want door zijn decadente levensstijl spijkerde Maarten Luther 95 stellingen aan de deur van Slot Wittenberg, wat de aanzet was tot de reformatie.


En terwijl wij voor het schilderij van “Paus Paulus III met zijn kleinzonen”  stonden viel me op dat het kunstwerk hier in dit belangrijk museum in Napels geflankeerd wordt door nog twee portretten van dezelfde Paus, die ook beiden door Titiaan geschilderd zijn. 

Paus Paulus III was een belangrijk opdrachtgever voor kunstenaars in die tijd, niet alleen Titiaan maar ook Michelangelo kreeg een belangrijke opdracht van hem. Met enige tegenzin moest Michelangelo op de wand achter het altaar in de Sixtijnse Kapel in het Vaticaan het Laatste Oordeel schilderen van Paus Paulus III. Veel behoefte had de bejaarde Michelangelo zogezegd niet aan deze opdracht, hij bleef liever beeldhouwen in Florence maar een opdracht van de Paus kon je helaas niet weigeren. Achteraf niet wetende dat dit één van zijn beroemdste werken zou worden.

Politieke spanningen waaronder geruzie over de macht over het hertogdom Parma, zorgden ervoor dat Paus Paulus III in 1549 op 81 jarige leeftijd sterft.


Deze markante persoonlijkheid liet na zijn dood, zoals je kon lezen, een heel ander Europa na. En dit zorgt ervoor dat je het schilderij “Paus Paulus III met zijn kleinzonen”  bij nadere bestudering toch met hele andere ogen ziet.

 

Marcel Verhoeven, Europakenner

verhoeven@kunststad.nl

Klik op de afbeeldingen in het verhaal om ze te vergroten.