Het Mysterie van de taalgrens

Graag haak ik deze week nog eens aan bij mijn verhalen van afgelopen twee weken waarbij ik schreef over mysteries rond onze landsgrenzen. Wist je trouwens dat Nederland niet alleen landsgrenzen heeft, maar ook taalgrenzen en die lopen vooral in het zuiden van ons land niet helemaal gelijk met onze landsgrens. Deze zuidelijke taalgrens is een wonderlijk fenomeen en soms is het echt een mysterie hoe de scheiding van twee talen tot stand is gekomen. Je denkt in eerste instantie dat de taalgrens zwaar bevochten is, elke eeuw weer, waarbij men onder dwang mensen dan weer Nederlands, soms Duits en dan weer Frans leerde spreken. Dit blijkt echter reuze mee te vallen. De oorsprong van onze taalgrens blijkt ontzettend oud te zijn. 

Nog ver voordat het hedendaagse Nederlands en de huidige Frans taal werden gesproken is de taalgrens in het tegenwoordige België ontstaan. Dit gebeurde namelijk zo’n 1800 jaar geleden toen het West-Romeinse rijk, waar het zuidelijke deel van Nederland toe behoorde, ophield te bestaan. 


Toen de Romeinse troepen die Latijn spraken zich naar het zuiden terugtrokken, kwamen de Germaanse stammen de Romeinse Rijksgrens over, die in eerste instantie gevormd werd door de rivier de Rijn. Deze Germanen, met name een Frankische stam, vestigden zich in het dunbevolkte gebied dat in het zuiden begrenst werd door de toenmalige Heerweg oftewel de voormalige legerweg van de Romeinse troepen, die liep van de Romeinse Keulen (Colonia Claudia Ara Agrippinensium), via Maastricht, Tongeren naar Boulogne (Gesoriacum) aan de Noordzee.
In het deel boven deze Heerweg sprak men een Germaanse voorloper van het Nederlands en ten zuiden van deze lijn sprak men voor het grootste deel oud-Frans dat voortkwam uit het Latijn. De Germaans sprekende Frankische elite in dit gebied sprak in de middeleeuwen naast het Germaans op een gegeven moment een variant van het Latijn, de taal onder meer van de Rooms-katholieke kerk. Zo ontstond er in deze streek dus al heel vroeg in de geschiedenis tweetaligheid.


Deze oertaalgrens is blijven bestaan, iets noordelijker dan de huidige Romeinse Heerweg komen te liggen en is uiteindelijk een vrij geometrische lijn van oost naar west dwars door België geworden. De Vlamingen boven de taalgrens praten zoals bekend Nederlands en de Walen ten zuiden hiervan spreken Frans.

Sinds de jaren ’60 van de 20ste eeuw ligt de taalgrens wettelijk vast en soms zijn er nog wat conflicten met name rond het verfranste Brussel. Echter de Frans-Nederlandse taalgrens lijkt een constante in de Europese geschiedenis en zal wel tot lengte van dagen zo blijven. Het Nederlandse taalgebied krijgt trouwens wel een hele rechte vorm aan de ‘onderkant’ en lijkt qua geometrie dan een beetje op een grens van één van de staten in de VS, die ook vaak strakke lijnen zijn.


Een echter aanrader is het om als leuke zomerse excursie eens een stukje over de taalgrens te rijden en je te verbazen over de scherpe taalgrens. Zo reed ik laatst over de Belgische snelweg E40 van Tongeren naar Leuven en het ene moment staat het verkeersbord in het Nederlands en nog geen minuut later in het Frans om na een paar kilometer weer in het Nederlands over te gaan dat vervolgens weer na een tijd door het Frans wordt overruled. Een bijzondere ervaring als je je eens over een taal wilt verwonderen. Ik heb het trouwens ook getest en het is ook echt zo dat bijvoorbeeld de inwoners in het Franstalige gedeelte, net over de grens, de Nederlandse taal bijna niet machtig zijn, en vice versa.  Heel apart.

Nog even een leuk weetje is dat Waterloo op de taalgrens ligt. Fonetisch zit er in deze plaatsnaam zowel het Nederlandse woord als het Franse woord voor ‘water’ namelijk l’eau (spreek uit loo).

 

Marcel Verhoeven, Mysteriekenner           

verhoeven@mysteriekenner.nl

Wel vreemd dat het Nederlandstalige Brussel dichterbij ligt dan het Franstalige Brussel.
Wel vreemd dat het Nederlandstalige Brussel dichterbij ligt dan het Franstalige Brussel.

Klik op de afbeeldingen in het verhaal om ze te vergroten.