“Ik zal alleenheerser zijn, dat is mijn taak”

Eergisteren bezocht ik de recent geopende tentoonstelling ‘Catharina, de Grootste’ in de Hermitage aan de Amstel in Amsterdam. Ik was eigenlijk wel benieuwd naar wie deze bijzondere dame was. Mijn nieuwsgierigheid naar deze historische Russische vorstin was twee weken geleden aangewakkerd toen ik door het Kadriorgpark wandelde en het gelijknamige Kadriogpaleis passeerde. Kadriorg is een verbastering van Catherinenthal of Katharinenthal, de oorspronkelijke naam van het dal waar het paleis gelegen is en dat vernoemd is naar de tweede vrouw van Tsaar Peter de Grote, Catharina. Peter de Grote liet het paleis voor zijn gemalin Tsarina Catharina I bouwen, echter zij was niet echt geïnteresseerd in dit paleisje in Estland en daarom werd het tijdens haar leven niet voltooid.

Deze Catharina I van Rusland werd na de dood van haar man drie jaar (van 1724 tot 1727) staatshoofd van het Russische Rijk, maar overleed echter al op 43 jarige leeftijd. 


Zij moet trouwens niet verward worden met één van haar latere opvolgers, namelijk haar naamgenoot Catharina II van Rusland, die ook wel bekend werd onder haar bijnaam Catharina de Grote. Zij was van 1762 tot 1796 Tsarina van Rusland en aan haar is de tentoonstelling in de Amsterdamse Hermitage gewijd.

Op de expositie kwam ik erachter dat Catharina de Grote geboren was in het Duitse Stettin als Sophia Augusta Frederika. De Duitse plaats Stettin is ook al een verhaal op zich want na de Tweede Wereldoorlog eiste Polen de stad op. In eerste was afgesproken dat zij ‘slechts’ aanspraak zouden maken op het gebied ten oosten van de rivieren de Oder en de Neisse maar later wilden de Polen ook de stad westelijk van de Oder innemen als herstelbetaling en zo geschiedde. In 1945 moesten alle Duitsers de stad kwaadschiks verlaten en werden zij vervangen door nieuwe Poolse inwoners. Deze vorm van ‘landjepik’ is in dit Noordoostelijk deel van Europa niet nieuw want ten tijden van Catharina de Grote was er ook al sprake van wisseling van overheersers in het Oostzee-gebied.

Catharina was ambitieus en werd keizerin na een heuse coupe op haar echtgenoot Tsaar Peter III. Catharina had een aantal legerofficieren om zich heen verzameld en zij wisten haar man, nadat hij slechts een half jaar aan de macht was geweest, afstand te laten doen van de troon. 

"Catharina was ambitieus en werd keizerin na een heuse coupe op haar echtgenoot

Tsaar Peter III."


Een saillant detail was dat de afgezette Tsaar Peter III acht dagen later werd gedood, maar ik begrijp inmiddels dat dit nu eenmaal zo gaat bij staatsgrepen.

Catharina was een intellectuele dame en correspondeerde onder andere met de Franse filosofen Voltaire en Diderot. Ze had zichzelf de vaardigheden van een leider toegeëigend door onder meer Machiavelli te lezen. Toen er in 1737 een opstand uitbrak onder leiding van de kozak Jemeljan Poegatsjov liet zij die keihard neerslaan en werden de opstandelingen met hun leider publiekelijk geëxecuteerd. Dit soort methodes zijn in de modernere geschiedenis door andere wereldleiders vaker gehanteerd. 

Eén van haar opmerkelijke uitspraken in dit kader is “Ik zal alleenheerser zijn, dat is mijn taak. En de goede God zal mij vergeven, dat is zijn taak”.


Op de tentoonstelling in de Hermitage wordt uitgebreid stilgestaan bij Catharina’s veroveringen, maar dan gaat het niet om de militaire veroveringen maar om de grote hoeveelheid mannen die zij in de liefde geschaakt heeft. 

Een aardige invalshoek is die amoureuze kant van Catharina, maar ik ben toch eigenlijk ook wel gefascineerd door haar expansiedrang als het om gebiedsuitbreiding ging. Tijdens de zogenaamde Poolse Delingen werden tijdens Catharina’s regeerperiode grote delen van Polen en Litouwen bij het Russische Rijk gevoegd. En haar veldslagen tegen de Ottomanen leidde er in 1783 toe dat onder meer de Krim door Rusland werd geannexeerd. Ik begrijp dat de relatie tussen de Ottomanen, oftewel de Turken, en Rusland sinds die tijd nooit echt meer goed is gekomen.

Terwijl ik zo rondwandel op de bescheiden expositie in de Amsterdamse Hermitage is het jammer dat de imposante schilderijencollectie die Catharina de Grote ooit verworven heeft, en die zich tegenwoordig in de hoofdvestiging van de Hermitage in Sint Peterburg bevindt, niet in onze hoofdstad te bewonderen is.

"Catharina had zich eigenschappen van een echte leider toegeëigend" 


Voor de werken van Rembrandt, Frans Hals, Jan Steen, Rubens en andere beroemde meesters dienen we dus echt naar Rusland af te reizen. Als ik deze collectie inderdaad wil bewonderen ligt er dus nog een leuk reisje voor mij in het verschiet.

 

Marcel  Verhoeven, Europakenner

 

verhoeven@kunststad.nl 

Klik op de afbeeldingen in het verhaal om ze te vergroten.