Geschiedenis is wat de mensen zich herinneren

Op het moment dat ik dit schrijf kijk ik vanuit mijn hotelkamer, gelegen op de 17de verdieping, uit over de stad Tallinn en tegelijk zie ik ook de gelijknamige Baai. Vanaf de andere kant heb ik uitzicht over een groot stuk van het binnenland van Estland, dat trouwens eveneens schitterend is. Ik kan niets anders zeggen dan dat Tallinn een prachtige stad is en dan heb ik het niet alleen over de oude binnenstad, maar ook over de moderne stadsgedeeltes die buiten de oude historische stadsmuren zijn gelegen.

De hoofdstad van de voormalige sovjetprovincie Estland heeft, na het verkrijgen van haar onafhankelijkheid in 1991, een enorme metamorfose ondergaan en is omgetoverd tot een moderne westerse metropool, met dito producten en prijzen. Je merkt als toerist eigenlijk bijna niet meer dat Tallinn decennia lang een onderdeel was van de voormalige Sovtjet-Unie, een lange periode waarbij met name in de ’70-er en ’80-er jaren economische schaarste en armoede de boventoon voerde. 


Estland, en trouwens ook de andere Baltische Staten (Letland en Litouwen), waren bij ons in naoorlogse tijd een beetje in de vergetelheid geraakt en volgens mij wisten slechts weinig Nederlanders eind jaren ’80 nog dat er ergens in het Oostblok een land als Estland bestond en de stad Tallinn was helemaal onbekend.
De laatste vijfentwintig jaar hebben de Baltische staten, ondersteunt door de EU, er alles aan gedaan om zich zelf opnieuw op de spreekwoordelijke kaart te zetten. Ze hebben zichzelf enorm in de wereld gepromoot en vandaag de dag lijkt het erop alsof Tallinn er voor de Nederlanders altijd al geweest is. Toch dienen we wat nuances te maken op de geschiedenis van Estland en zijn hoofdstad. Allereerst dienen we te weten dat Tallinn officieel één van de jongste hoofdsteden van Europa is en tijdens het grootste deel van haar historie onderdeel van andere mogendheden is geweest. 


Qua vreemde overheersing is de geschiedenis van Estland eigenlijk een beetje overeenkomstig met de historie van het nabijgelegen Finland, waar ik verleden week in mijn Travel Tales over schreef (klik hier voor dit verhaal). Net als Finland maakte Estland zich in 1918 los van de overheersing van het Russische Rijk, dat een paar eeuwen had geduurd.

De stap tot onafhankelijkheid van Estland ging echter niet zonder slag over stoot. De zogenaamde Baltische Duitsers, die al vele eeuwen belangrijke posities innamen in de Baltische Staten, wilden hun macht niet zomaar afstaan en in 1919 was er dan ook een zware strijd tussen de Esten en de Duitse Landeswehr. Dit conflict werd tenslotte ten gunsten van de Esten beslecht en voor het eerst was Estland, een kleine honderd jaar geleden, een soeverein land. Van deze onafhankelijke positie zou slechts alleen sprake zijn tijdens het Interbellum, want in1940 kwamen de ‘Russen’ terug, die zogezegd al vele eeuwen in het gebied de baas waren geweest. De reactie van Nazi-Duisland was dat zij Tallinn en Estland in de oorlogsjaren ‘ten hulp’ kwamen en deze Duitse hulp werd door een groot deel van de Esten gewaardeerd aangezien ze hoopten dat ze op deze manier onder de knoet van Rusland vandaan konden blijven.


De dubieuze rol van de Esten tijdens de Tweede Wereldoorlog, dat trouwens een taboeonderwerp in Estland is, zorgde er mede voor dat de communistische Russen in 1944 Estland (weer) innamen en nu bleven zij wederom voor lange tijd.

Nog even ter herinnering; de Russische overheersing van Estland na de Tweede Wereldoorlog was zogezegd niet nieuw, want eind zeventiende eeuw had Peter de Grote een groot deel van Tallinn, of eigenlijk Reval , want zo heette Tallinn vele eeuwen, al reeds bij het Russische Rijk ingelijfd. De tijd dat de ‘Russen’ heer en meester in Tallinn en de rest van Estland waren beslaat dus niet alleen de 45 jaar na de Tweede Wereldoorlog maar gold dus ook voor de achttiende, negentiende en begin twintigste eeuw. 


"Wellicht kijken wij een beetje te veel met een Nederlandse bril naar dit relatief jonge land in Europa"



Het valt me op dat Esten er alles aan doen om hun (gedwongen) band met Rusland zoveel mogelijk weg te poetsen, wat ik trouwen heel begrijpelijk vind. Echter als je beter oplet in de stad wordt je wel voortdurend aan de ‘grote buurman’ herinnerd. Verschillende gebouwen en monumenten zijn van Russische origine zoals bijvoorbeeld het imposant Kadriorgpaleis, gelegen in het gelijknamige park in Tallinn, dat in opdracht van Peter de Grote is gebouwd. De opvallende Russisch Orthodoxe Alexander Nevsky Kathedraal op de Domberg domineert de oude stad en van heinde en verre is te zien dat we hier met een Russisch Orthodoxe kerk van doen hebben.

Echter als je wat langer in de stad verblijft, wat ik verleden jaar en ook dit jaar weer gedaan heb, dan merk je dat je, naast de officiële Estische taal, ook heel veel Russisch om je heen hoort praten. Met name in de gebieden buiten het pittoreske, door de Unesco beschermde, binnenstad, is de spreektaal eigenlijk meer Russisch dan Estisch. Na de onafhankelijkheid van Estland in 1991 bleek dat door de sterke Russificatie, die in 1944 door Stalin was ingezet, de helft van de inwoners van Tallinn inmiddels van Russische origine was. Tot het moment van de herwonnen onafhankelijkheid was Russisch de officiële voertaal in Estland. Alhoewel in de afgelopen tijd volgens officiële cijfers van de Estische overheid het aandeel Russische inwoners van de hoofdstad Tallinn tot een derde blijkt te zijn geslonken, is de Russische taal en cultuur van grote betekenis. En nogmaals, ik hoor en zie tijdens mijn bezoeken aan Tallinn dat de stad twee gezichten heeft; 


een ontwakend Estische gelaat en een (verscholen) eeuwenoude Russisch identiteit die volgens mij niet te negeren is en zeer zeker niet ‘even’ in vijfentwintig jaar weg te cijferen valt.

Ook al is de ‘liefde’ van Estland met de nieuwe westerse partners van de EU enorm groot, toch blijft haar historische band van (een groot deel van) haar inwoners met de grote buur Rusland nog altijd aanwezig. Door alles wat ik hier in Tallinn zie en ervaar krijg ik overigens wel een hele andere kijk op allerlei berichten uit de Nederlandse media, zoals over de recente NAVO-oefeningen die hier in Estland plaatsvinden en de reactie van Rusland hier op. Wellicht kijken wij toch een beetje teveel met een ‘Nederlandse bril’ naar dit relatief jonge land in het oosten van Europa.

 

Marcel  Verhoeven, Europakenner

verhoeven@kunststad.nl

Klik op de afbeeldingen in het verhaal om ze te vergroten.