Het Mysterie van drie Wijzen uit het Oosten

Afgelopen week, op 6 januari, vond volgens de Christelijke symboliek het bezoek van de Wijzen uit het Oosten aan het kindje Jezus plaats. Dit verhaal is met talrijke mysteries omhuld. Zo vind ik in de bijbel nergens vermeld dat het drie mannen waren, maar misschien heeft men dat aangenomen omdat er sprake is van drie geschenken die zij voor het kerstkind bij zich hadden; goud, wierook en mirre. Op die manier kon ieder wijze persoon één cadeautje geven! Pas in de loop van de Christelijk geschiedenis worden de Wijzen opeens koningen en in de Middeleeuwen krijgen zij zelfs de namen Caspar, Balthasar en Melchior. De reden hiervoor is eveneens een mysterie, maar het maakt het verhaal over de Wijzen uit het Oosten wel nog interessanter.
In met name Zuid-Duitsland is het een traditie dat men de initialen - C.B.M.- van de koningen rond deze tijd boven deuren van kerken en andere belangrijke gebouwen schrijft. In verschillende Katholieke kerken is het ook vanaf 6 januari de dag dat sculpturen van de drie koningen pas bij de kerststal worden geplaatst.
In het Rijksmuseum ben ik altijd erg onder de indruk van een paneel van de Aanbidding der Koningen (1490) gemaakt door de Haarlemse schilder Geertgen tot St. Jans. De stal waar Maria, Jozef en het Christuskind zitten is een ruïne van een paleis. De drie koningen bieden de geschenken aan en Jezus grabbelt wat in de beker met goudstukken. De schilder heeft de drie koningen alle drie een ander uiterlijk gegeven; een geheel blanke man die symbolisch staat voor Europa, een man met een donkere, zware baard vertegenwoordigt het Nabije Oosten oftewel (Klein-) Azië en een negroïde man vertolkt Afrika. En zo komen symbolisch alle (dan bekende) werelddelen het kindje Jezus eren. Er zit nog meer symboliek in; de blanke man met het goud ziet er echt bejaard uit, de man met de baard is nog niet grijs en vertegenwoordigt een ‘tussenleeftijd' (35-40?) en de geheel donkere man heeft een jeugdig uiterlijk. Voilá, ook de verschillende generaties komen eer aan Jezus Christus brengen.
Ik meen dat men tegenwoordig in Zuid-Nederland het Drie Koningenfeest nog steeds viert met de kinderen. Kinderen gaan, net als in Noord-Nederland op 11 november tijdens het feest van St. Maarten, verkleed langs de deuren, dragen lampionnen, zingen liedjes en als dank krijgen zij dan snoep. In de 17de eeuw werd het Driekoningenfeest zowel door Protestanten als door Katholieken in Nederland gevierd. Jan Steen schildert het populaire Driekoningenfeest wel 15 keer en op die schilderijen is duidelijk te zien dat dit feest in huiselijke kring plaatsvond. Het bleek dat er tijdens dit festijn muziek werd gemaakt, goed gegeten en veel gedronken werd. Tijdens de avond werden er lootjes getrokken en iedereen kreeg dan een rol toebedeeld. Je zag vaak dat een kind tot koning werd uitverkoren en dan was het meest hilarische hoogtepunt van de avond als deze ‘koning' een bokaal met een alcoholisch drank nuttigde en men schreeuwde dan in koor: ‘De Koning drinkt!'. Op één zo'n schilderij met dit thema zijn Jan Steen en zijn vrouw Rietje van Goyen te zien die gezellig mee doen met de Driekoningenfestiviteiten. Dit keer eindig ik met de weerspreuk: ‘Als Driekoningen is in het land, komt de vorst in 't vaderland'. Ik geloof dat dit echt de waarheid verkondigt, want ik begrijp dat het deze dagen winters weer gaat worden.

 

Marcel Verhoeven, Mysteriekenner