Nederland vele malen zo groot

Marcel voor het Deutsches Historisches Museum in Berlijn
Marcel voor het Deutsches Historisches Museum in Berlijn

Deze week had ik meerdere redenen om de Berlijnse musea in te vluchten, onder andere omdat het door het winterse weer niet echt ideaal is om buiten te vertoeven. Gisteren was het daarom wederom de beurt aan het Deutsches Historisches Museum. Dit indrukwekkende museum, waar ik al vele malen in de afgelopen jaren geweest ben, laat de bewogen geschiedenis van Duitsland zien. Bij elk bezoek vallen mij weer nieuwe dingen op en aangevuld met interessante tijdelijke tentoonstellingen wordt ik hier telkens weer aan het denken gezet.

Dit keer viel me op dat de kaart van Europa in de afgelopen honderd jaar ontzettend veranderd is en zelfs in de afgelopen dertig jaar nog aanzienlijke wijzigingen heeft ondergaan. Het meest treffend is natuurlijk dat in 1989 Duitsland weer herenigd is en dat die verfoeide muur die de stad Berlijn zo gruwelijk in tweeën deelde al weer meer dan 25 jaar verdwenen is.

Bijna als vanzelfsprekend kom je in het Deutsches Historisches Museum niet om de donkere geschiedenisperiode van het Hitler-regime heen en zowel de grenswijzigingen op de Europese landkaarten van voor de nazi-periode als die van na de Tweede Wereldoorlog zijn gigantisch. Zonder een waardeoordeel uit te spreken of het rechtvaardig was, is het wel heel opmerkelijk om in het museum te zien hoe Polen en Rusland in 1945 hun landsgrenzen dramatische in hun voordeel hebben opgeschoven. Gebieden die vele honderden jaren Duits waren, of beter gezegd tot Pruißen behoorden, werden door de genoemde staten geconfisceerd als ‘schuldbetaling’ en genoegdoening voor de verschrikkingen die het nazi-regime hen had aangedaan. Duitse steden als Breslau en Koningsberg werden in een klap Pools respectievelijk Russisch en moesten zelfs ‘leeg worden opgeleverd’ dat wil zeggen dat in 1945 alle Duitsers deze plaatsen en gebieden moesten verlaten.

 

Een speciale tentoonstelling op dit moment in het Deutsches Historisches Museum laat zien dat er in Nederland in 1945 ook een groot aantal stemmen op ging om Duits gebied als ‘wiedergutmachung’ op te eisen. Op de expositie hangt een authentieke Nederlandse poster uit die naoorlogse tijd waar duidelijk op staat “De Duitscher móet onze schade betalen! Hij kán alleen met land betalen! Eisch Duitschen grond! Ons recht en onze redding!”. Vervolgens zie je op dit zelfde affiche een enorm gearceerd gebied in Duitsland dat in dat kader 70 jaar geleden van Nederland had moeten gaan worden.

 

Ik moest inderdaad terugdenken aan de geschiedenislessen die ik ooit gekregen heb op de middelbare school, waarbij mij geleerd was over de plannen voor een Nederlandse annexatie van Duits grondgebied na de Tweede Wereldoorlog, ter compensatie van de geleden oorlogsschade. In oktober 1945 vroeg de Nederlandse staat van het verslagen Duitsland een schadevergoeding van 25 miljard gulden, maar eerder dat jaar was op de Conferentie van Jalta  duidelijk besloten dat herstelbetalingen slechts in nature konden worden gegeven en niet in liquide middelen.

De toenmalige minister van Buitenlandse zaken, Eelco van Kleffens, was een groot voorstander van de enorme gebiedsuitbreiding. De eerste plannen waren om een enorm domein van Duitsland in te nemen en een nieuwe Nederlandse oostelijke grens te trekken, die liep van Hamburg in het noorden via Osnabrück in het midden tot Keulen in het Zuiden en afbuigend naar Aken waar het weer over ging in de oude historische Nederlandse grens. Naast de genoemde steden kwamen ook andere omvangrijke plaatsen in het ‘grote Nederland’ te liggen waaronder Münster, Oldenburg, Mönchengladbach en Kleef. 

In eerste instantie wilden we, net als Polen en Rusland ook hadden geëist, dat de oorspronkelijke Duitsers de door Nederland geannexeerde landstreek en steden zou verlaten, maar na heftige discussie in de Tweede Kamer werd die eis losgelaten. Als het plan op die manier daadwerkelijk uitgevoerd zou zijn, dan hadden er miljoenen Duitsers in het nieuwe Nederland gewoond en had ons koninkrijk vanzelfsprekend tweetalig geworden.

Alle haken en ogen in ogenschouw genomen en heel wat debatten door onze na-oorlogse parlementariërs is er slechts een (zeer) afgeslankt versie van het verlangde annexatie-plan uitgevoerd die uiteindelijk hoofdzakelijk op wat grenscorrecties neer kwam. Toch zorgde het er voor dat er toch nog enkele kleine Duitse plaatsjes in Nederland kwamen te liggen, waaronder het dorpje Elten niet ver van Arnhem. Uiteindelijk woonde er hierdoor toch nog bijna negenhalfduizend Duitsers opeens in nieuwe Nederlandse grensgebied.
Uiteindelijk heeft de Nederlandse regering in de jaren ’60 ingezien dat ook deze na-oorlogse maatregelen niet passend waren en zijn alle grenscorrecties teruggedraaid. Alle genoemde plekken en plaatsjes werden een onderdeel van de Bundesrepublik en kwamen zo bij het rechtmatige land terug.
Heel anders was het gesteld met de reeds eerder beschreven opgeëiste en geannexeerde Duitse gebieden in het oosten van Europa. Na de val van de Muur en de hereniging van West-Duitsland met de voormalige DDR moest de regering Kohl uitdrukkelijk garanderen dat ze geen aanspraak meer op toenmalig Duitse territorium in het huidige Polen en Rusland mocht doen en men de artificiële Oder-Neisse grens moest respecteren, waardoor bijvoorbeeld de stad Frankfurt an der Oder tot de dag van vandaag een gedeelde stad is.

Het liefst heb ik dat het rustig in Europa blijft, maar kijkend naar alle historische wijzigingen van de vele landsgrenzen op alle landkaarten die tentoongesteld worden in Deutsches Historisches Museum houd ik soms wel eens een beetje mijn hart vast.

 

Marcel Verhoeven, Europakenner

verhoeven@kunststad.nl