Het Mysterie van de verwisseling van twee Keizers

Twee weken geleden wandelde ik door Rome en na een beklimming van de Capitolijnse heuvel stond ik oog in oog met het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius. Deze Romeinse keizer (121 na -180 na Chr.) werd geëerd met vele verschillende standbeelden waarvan deze midden op het Campidoglioplein waarschijnlijk wel het allermooiste is. Deze monumentale sculptuur is van brons en meer dan levensgroot. Het is om meerdere redenen uniek; allereerst omdat er maar weinig ruiterstandbeelden uit de Romeinse Oudheid zijn overgebleven en daarbij is hij niet van marmer maar van brons.
De meeste metalen beelden hebben namelijk vaak de tand des tijds niet doorstaan vanwege het feit dat dit materiaal goed recyclebaar is. Na de val van het Romeinse Rijk, in de Middeleeuwen, smolt men de meeste bronzen sculpturen, dat immers heidense kunstvoorwerpen waren, om en maakte men daar bijvoorbeeld Christelijke devotiebeelden van of, veel meer voor de hand liggend, produceerde men er wapens van. Echter dit beeld is niet in de smeltkroes gekomen omdat men in de christelijke middeleeuwen er van overtuigd was dat het keizer
Constantijn de Grotewas.
Keizer
Constantijn de Grote  had aan het begin van de 4de eeuw het christendom toegestaan. Hij moest dus geëerd worden en zijn beeld mocht zeker niet omgesmolten worden!  Pas veel later, ‘in onze huidige tijd', werd bekend dat de man op het paard Marcus Aurelius bleek te zijn, een keizer die trouwens helemaal niet zo aardig voor de Christenen was. Als men goed op allerlei details had gelet had men kunnen zien dat het niet keizer Constantijn was, want deze grote Christenkeizer leefde in de nadagen van het Romeinse Rijk toen kunstenaars al niet meer over zulke uitstekende creatieve vaardigheden beschikten.

Dit verval in vakmanschap en kunde is een stukje verderop te zien, namelijk op het binnenhof van het Capitolijnse Museum waar een enorm hoofd, handen en voeten van de werkelijke Keizer Constantijn staan. Het valt op dat, ondanks de enorme afmetingen van het hoofd en de andere lichaamsdelen, dat het er wat primitief en gekunsteld uit ziet en dat is bij het bronzen ruiterstandbeeld absoluut niet het geval.
In de loop van de geschiedenis heeft het ruiterstandbeeld, dat dus uiteindelijk Marcus Aurelius was, op allerlei plekken in Rome gestaan. Uiteindelijk heeft Michelangelo in de15de eeuw een prachtig plein ontworpen op de Capitolijnse heuvel, midden in Rome. Daar stond het bronzen beeld vele eeuwen prominent midden op dit plein. Tot het 1981 het naastgelegen Capitolijns Museum werd binnengehaald voor restauratie en het daar nog steeds staat. Enkele meters verderop, op de oorspronkelijke sokkel midden op het Campidoglioplein, staat tegenwoordig een exacte kopie. Hier was trouwens nog wat hilariteit over, waar zelfs Nederland bij betrokken was, maar daar kom ik nog op terug.
Er zijn verschillende interessante wetenswaardigheden over het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius te vertellen. Zo staat het ruiterstandbeeld tegenwoordig op de Italiaanse euromunt van 50 cent. Grappig dat Keizer Marcus Aurelius bijna 2000 jaar later weer op een munt staat, want in de tijd dat hij leefde (121-180 na Chr) waren er ook munten, de zogenaamde Denarius, met beeltenis van Marcus Aurelius erop.
    

Opvallend is trouwens dat het beeld van Marcus Aurelius geen stijgbeugels heeft. Dit komt omdat die in de Romeinse Rijk nog niet waren uitgevonden. Ik heb wel eens gehoord dat dit uiteindelijk de reden was dat de Romeinse troepen ter paard het onderspit moesten delven tegen de Germaanse stammen, die wel over stijgbeugels beschikten en daarom dus behendiger ter paard waren.
Daarnaast is het aardig om te weten dat de beroemde sculptuur model heeft gestaan voor alle ruiterstandbeelden die in de geschiedenis zouden volgen. Zelfs het standbeeld van de jonge koningin Wilhelmina van beeldhouwster Theresia van der Pant op het Rokin in Amsterdam gaat terug op het standbeeld van Marcus Aurelius te Rome.

Marcel bij het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius, op het Campidoglioplein in Rome.
Marcel bij het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius, op het Campidoglioplein in Rome.

Maar het aardigste anekdotische verhaal is toch wel de geweigerde kopie van de Nederlandse beeldhouwer Arthur Spronken. Het originele ruiterstandbeeld werd in 1981 het museum binnen gehaald en jaren lang stond vervolgens de sokkel midden op het Campidoglioplein leeg. Er werd in Nederland in het kader van de Europese samenwerking een stichting voor een nieuw, replica keizerbeeld opgericht. De kunstenaar Spronken samen met de bronsgieter Pie Seijen gingen aan de slag om een kopie te maken voor op de lege sokkel. Toen de toenmalige Italiaanse minister van cultuur hier lucht van kreeg, besloot Italië uiteindelijk het initiatief van onze kopie te weigeren omdat er, een beetje chauvinistisch, een replica van Italiaanse makelij moest komen.
Deze Italiaanse versie staat er inmiddels al weer een aantal jaren. In Nederland blijken nu alleen nog een aantal proefstukken van het Nederlandse initiatief te zijn. Misschien kunnen we het beeld toch nog eens helemaal voltooien en zelfs nog ergens in Nederland plaatsen. Bijvoorbeeld op een plek waar de Romeinen ooit gewoond hebben, zoals op het Vrijthof in Maastricht. Leuk, want dat is tevens ook de geboorteplaats van de maker, Arthur van Spronken. Met betrekking tot Italië blijft bij mij nog steeds in gedachten dat je een gegeven paard eigenlijk niet in de bek had moet kijken en het dus niet had mogen weigeren.
Mocht je trouwens nog meer over Keizer Marcus Aurelius en zijn latere collega-Keizer Constantijn de Grote  willen weten dan raad ik je aan om naar de themadag ‘Het Oude Rome’ op zondag 24 januari te komen. 


Marcel Verhoeven

Mysteriekenner