Bijzondere historische menselijke preparaten

De collectie van het Vrolik Museum in het AMC is bijzonder.
De collectie van het Vrolik Museum in het AMC is bijzonder.

Terwijl ik momenteel over een karakteristiek zonnig pleintje in de Spaanse stad Valencia kijk denk ik terug aan de boeiende middag die ik afgelopen vrijdag jongstleden meemaakte met de ‘vrienden’, oftewel Amici, van mijn culturele genootschap KUNSTSTAD. Elk halfjaar organiseer ik voor hen een bijzondere culturele middag waarbij we een interessante bezienswaardigheid bezoeken. Deze keer had ik de zogenaamde ‘Matinée Exclusive’ naar het ‘Museum Vrolik’ geïnitieerd. Dit museum bevindt zich in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam en herbergt honderden historische menselijke preparaten die ooit zijn verzameld door vader Gerardus Vrolik (1775-1859) en zoon Willem Vrolik (1801-1863). Zij waren beiden anatomisch professor op het Athenaeum Illustre in Amsterdam, dit was de voorloper van de Universiteit van Amsterdam.

Op een grote plaquette voor de entree van het Vrolikmuseum in het AMC staan alle anatomische professoren van Amsterdam genoemd, zowel voor de tijd van vader en zoon Vrolik als van nadien.

De eerste academische snijmeester die op het vergulde herinneringsbord staat is de zeventiende eeuwse professor Nicolaas Tulp, die bij veel mensen bekend is van het meesterwerk van Rembrandt van Rijn. Daarnaast wordt Dr. Deyman genoemd op deze AMC-plaquette, waarvan Rembrandt ook een schilderij heeft gemaakt waarbij deze anatoom-patholoog uit onze Gouden Eeuw aan het werk is. Deze zogenaamde ‘Anatomische les van Dr. Deyman’ bevindt zich tegenwoordig in het ‘Amsterdam Museum’ (voorheen Historisch Museum) in Amsterdam en is helaas tijdens een brand zwaar beschadigd. Toch kunnen we nog goed op deze schilderijen zien hoe historische medische wetenschappers op het dode menselijke lichaam onderzoek doen. 

In diezelfde zeventiende eeuw leefde in Amsterdam een hoogleraar anatomie die bijzonder vaardig was in het maken van anatomische preparaten en zijn naam was Frederik Ruysch (1638-1731). Hij gaf eveneens les op het Atheneum Illuster in de hoofdstad en was goed bevriend met dokter Nicolaes Tulp. Het ‘bewaren’ van het vergankelijke menselijke lichaam zoals Ruysch deed, was echt een bijzonder fenomeen. Zoals bekend begint een menselijk lichaam bij normale omstandigheden vrij vlot te ontbinden om vervolgens langzaam te ‘verdampen’ waarna slechts wat botjes en knekels de tand des tijds zullen doorstaan. Ruysch probeerde in zijn tijd dit proces tegen te gaan door menselijke lichaamsdelen op verschillende manieren te conserveren.

Ruysch legde niet alleen een gigantische collectie anatomische natuurkundige kabinetten aan, maar hij deed dit ook op een hele kunstzinnige manier. Samen met zijn dochter, Rachel Ruysch, werden de preparaten versierd. Het waren soms echte kunststukjes en Ruysch was met zijn collectie een beroemdheid tot ver over onze landsgrenzen. Ruysch is behoorlijk oud geworden en toen hij 79 jaar was verkocht hij zijn ‘anatomische rariteitenkabinet’ aan Tsaar Peter de Grote, die erg door Frederik Ruysch zijn werk gefascineerd was. Peter de Grote betaalde uiteindelijk het aanzienlijke bedrag van 30.000 gulden voor de collectie Ruysch.

Een opzienbarend onderdeel van deze transactie was het feit dat de collectie helaas toch ‘bedorven’ en ontbonden aankwam in Sint Petersburg, omdat de Russische bemanning tijdens de lange vaartocht had bemerkt dat de kinderschedeltjes, armpjes, beentjes en andere anatomische objecten ter conservatie in de alcohol lagen en dat dit ondanks de vreemde inhoud toch nog prima drinkbaar was. Tja, en toen de alcohol door de zeelui geconsumeerd was, kon het ontbindingsproces gewoon weer zijn gang gaan.

Na deze beroemde verkoop begon trouwens Frederik Ruysch als rusteloze grijsaard toch weer een nieuwe verzameling anatomische stukken aan te leggen, waar een deel nog van bewaard is. Uiteindelijk heeft hij meer dan duizend lijken geprepareerd en bang om een ziekte daarvan op de lopen was hij schijnbaar niet; Ruysch is uiteindelijk 93 jaar geworden.


Marcel Verhoeven

Europakenner