Het Mysterie van de Vrije Wil

Arthur Schopenhauer
Arthur Schopenhauer

Een groot mysterie waar ik erg geïnteresseerd in ben is het mysterie van de vrije wil. Het lijkt soms in het leven erop dat we volledig vrij zijn in het kiezen over de dingen die we willen, maar toch doen we dingen volledig anders. Het lijkt soms zelfs alsof we er niet over nagedacht hebben als we op bepaalde gebeurtenissen terugkijken. Wat soms ook frappant is dat sommige mensen soms hele goede beslissingen kunnen nemen en anderen juist weer niet, terwijl ze over dezelfde vrije wil beschikken.

De Amerikaanse bestseller-auteur Malcolm Gladwell beschrijft dit proces erg beeldend en aanstekelijk in zijn boek Blink - The Power of Thinking without Thinking. Gladwell put uit inzichten uit de psychologie en neurologie om aan te tonen hoe de hersens van bepaalde mensen werken. Maar een echt een antwoord over hoe dat nou zit met het mysterie van de vrije wil krijg je van hem niet.

Een favoriete filosoof van mij genaamd Arthur Schopenhauer (1788-1860) heeft zich ook verdiept in het mysterie van de vrije wil. De Duitse denker Schopenhauer leefde aan het einde van de 18de eeuw in Danzig en groeide op in een koopmansfamilie die Hollandse wortels had. Een leuk detail is dat Schopenhauer in een brief uit 1857 schrijft dat zijn vader Heinrich Floris nog heel goed Hollands sprak: ‘maar ik echter nog in het geheel niet’.

Alvorens Schopenhaur het over het mysterie van de vrije wil heeft filosofeert hij over het lijden en verlangen van de mens. Schopenhauer is een typische 19de eeuwse Duitse filosoof en volgens hem is bijna alles in het leven voorbestemd. Ook is het leven volgens Schopenhauer een vorm van lijden waar maar geen einde aan komt.

Dit lijden wordt veroorzaakt door ons verlangen en omdat we nooit tevreden zijn blijven we steeds maar meer verlangen. Van deze drang kunnen we eigenlijk niet verlost worden, behalve echter volgens Schopenhauer door de muziekkunst! Muziek is volgens hem een afbeelding van het leven. Als je muziek luistert dan zou je geen last meer hebben van verlangens of van verdriet en dus van het lijden verlost worden. Dit is voor een kunst- en muziekliefhebber als ik een leuk uitgangspunt.

Het lijden en verlangen kunnen wij, volgens Schopenhauer, beïnvloeden door onze wil. Onze wil is echter dom en blind, maar ook volgens Schopenhauer onvrij. Een mens kan doen wat hij wil, maar niet willen wat hij wil. Met andere woorden je denkt dat je allerlei keuzes zelfstandig en vrijwillig kunt maken, echter de meeste dingen liggen gewoon vast. Dit klinkt ingewikkeld maar dit kan ik misschien het best illustreren met het gedicht ‘De Tuinman en de Dood’ van de Nederlandse dichter Van Eyck:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik, Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot, Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant, Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan, Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!" -

Van middag (lang reeds was hij heengespoed) Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt, "Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"

Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't, Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan, Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.

De tuinman dacht dat hij kon doen wat hij wilde, maar hij wilde niet wat hij wilde.

En zo wordt het lastige mysterie van de vrij wil een nieuw mysterie in de reeks mysteries die ik ten tonele voer en waar zeker nog niet het laatste woord over gesproken is.


Marcel Verhoeven

Mysteriekenner

Malcolm Gladwell
Malcolm Gladwell