Op ontdekkingtocht door Tallinn

Sinds een aantal dagen vertoef ik in Tallinn, de hoofdstad van de Baltische Republiek Estland. Ik moet eerlijk zeggen dat ik van alle landen die ik in Europa heb bezocht over dit land eigenlijk betrekkelijk weinig wist voordat ik hier naar toe afreisde.

Toen het vliegtuig, na meer dan twee uur vliegen vanaf Schiphol, de landing inzette, begreep ik dat ik me behoorlijk oostelijk in Europa bevond. Terwijl ik tijdens de daling uit het vliegtuigraam keek zag ik een ‘pittoresk uitziend dorpje’ liggen en begreep pas later die dag dat dit het oude historische centrum van Tallinn zou zijn.

Net als de Slowaakse hoofdstad Bratislava, waar ik enige maanden geleden was, en dat circa honderd jaar geleden Preßburg heette, gold voor Tallinn ook dat deze naam pas aan de historische Oostzeestad gegeven was na de Eerste Wereldoorlog. De stad was namelijk tot 1918 vele eeuwen bekend onder de naam Reval. 

’s Middags wandelde ik door het oude stadcentrum van Tallinn, dat bekend is onder de naam Vanalinn (het woord voor ‘Oude Stad’ in het Estisch) en werd ik er op verschillende manieren aan herinnerd dat de geschiedenis van deze stad, hoe ver ook van ons af gelegen, een link had met verschillende steden in Nederland. Tallinn is namelijk net zoals Kampen, Zwolle, Zutphen, Harderwijk en vele ander historische Nederlandse plaatse een Hanzenstad geweest. In de tijd dat Tallinn een Hanzestad was werd de Baltische stad gedomineerd door kooplieden uit Westfalen en het Rijnland, waar Nederland toen ook een onderdeel van was. De taal die men in dit handelsgebied sprak was het zogenaamde Nederduits dat verwant, zo niet gelijk, was met het middeleeuwse Nederlands en dat tegenwoordig nog als dialect in het oosten van Nederland zoals Drenthe gesproken wordt. Erg grappig is het dan ook om verschillende Nederlands klinkende namen van middeleeuwse gebouwen in Tallinn tegen te komen, zoals de toren met de naam “Kiek in de Kök” dat in het Nederduits of Oostelijk Nederlands dialect betekent “Kijkje in de Keuken”. Uit deze hoge verdedigingstoren, die deel uitmaakte van de oude vestigingswerken, kon men vanwege de hoogte in de omliggende keukens van de huizen kijken dus vandaar de naam voor deze toren. Een andere toren die een onderdeel van de Middeleeuwse stadsommuring was, heet ‘Lange(r) Hermann’ en voor de verklaring van de naam behoeft je ook niet de Estse taal machtig te zijn. Door de naam ‘De Dikke Margareta’, die tegenwoordig in het Estisch ‘Paks Margareeta’ heet, begrijp je ook direct wat de omvang van deze toren is.

Toen de middeleeuwse Hanzen ophielden te bestaan bleven de (neder)Duitse handelaren nog vele eeuwen de scepter zwaaien in Reval (Tallinn) en drukten dus ook hun stempel op de opbouw van de stad en de stijl van de huizen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat je het gevoel krijgt dat je ergens in een oude Duitse stad wandelt terwijl je door het oude centrum van Tallinn loopt. Door vele oorlogen en overheersingen van onder meer Denen, Zweden en Russen heeft Reval/Tallinn (en de rest van Estland) zich langzaam gevormd. De taal van het huidige Estland doet heel Scandinavisch aan, met invloeden dus ook uit het Nederduits. Door de Russische bezettingen in de loop van de Estische geschiedenis zijn er ook veel Russische invloeden in de stad terug te vinden. Het meest bijzondere monument is wellicht wel de Alexander Nevski-kathedraal voor de Russische gemeenschap die aan het eind van de 19de eeuw langzaam aan het toenemen was in het door het Tsaristische Rusland bezette Estland. Toen in 1920 Estland onafhankelijk werd wilde men deze ‘kathedraal van de voormalige bezetters’ afbreken maar door geldgebrek is dit niet gebeurd. Met het (neder)Duitse verleden rekent men na vele eeuwen af in 1939 en wel door de Baltische Duitsers die hier al eeuwen woonden letterlijk richting het westen te sturen. De Russen ‘pikken’ dan Estland inclusief de hoofdstad Tallinn in. Vele tientallen jaren werd Tallinn en de rest van Estland een onderdeel van de Sovjet Unie. Door deze Russische overheersing trad er ook een enorme Russificatie op. Het hoogtepunt was misschien wel de Olympische Spelen van Moskou uit 1980 waarbij het zeilonderdeel in Tallinn werd gehouden als ware het een onderdeel van Moskou/Rusland.

Ten gevolge van de door Moskou gestimuleerde immigratie ten tijde van de Sovjetperiode leeft er na de onafhankelijkheid, die Estland verkreeg in 1991, heden ten dagen nog een aanzienlijk deel Russen in Tallinn. Meer dan veertig procent van de inwoners van Tallinn spreekt Russisch als moedertaal en daarom hoorde ik afgelopen week eigenlijk voortdurend Russisch om me heen. In de Estse stad Narva is het percentage Russisch sprekend trouwens bijna 95 %, echter globaal geldt voor heel Estland dat een kwart van de bevolking Russisch is. De grote Russische minderheid in Tallinn woont trouwens buiten het oude centrum in de typische na-oorlogse huizenblokken die de buitenwijken domineren.

Inmiddels weet ik dus dat al deze vreemde volken, zoals de genoemde Duitsers en Russen,  ooit hun stempel op de Tallinn drukten en loop ik toch met een hele andere blik door Tallinn heen. Opeens vallen me hele andere dingen op en zie ik niet alleen de typische toeristenstad wat Tallinn inmiddels is geworden anno 2015, maar zette talrijke details mij aan het denken over het roemruchte verleden van deze bijzonder stad.


Marcel Verhoeven

Europakenner