Jan van Eyck en de Gloriedagen van Brugge

'Portret van een man' (waarschijnlijk een zelfportret), van de Brugse 15de eeuwse meesterschilder Jan van Eyck.
'Portret van een man' (waarschijnlijk een zelfportret), van de Brugse 15de eeuwse meesterschilder Jan van Eyck.

Afgelopen week was ik voor de tweede maal dit jaar in Brugge en genoot weer van het rijke historische verleden van deze belangrijke West-Vlaamse stad. Alhoewel ik in mijn leven vele malen in Brugge ben geweest, besloot ik om de eerste dagen van deze week weer eens op hernieuwde ontdekkingstocht door deze prachtige stad te gaan. Dit deed ik onder meer omdat er aan het eind van de week een groep trouwe deelnemers van KUNSTSTAD naar Brugge zou komen en ik met hen samen de stad en haar kunstschatten zou gaan bekijken.

Natuurlijk nam ik hen mee naar het beroemde Groeningemuseum, waar ik onder andere uitgebreid stil stond bij het beroemde altaarstuk met de titel ‘Madonna met kanunnik Joris van der Paele’ van de vijftiende eeuwse schilder Jan van Eyck. De kanunnik Joris van der Paele, een belangrijke katholieke priester in het kapittel van de Brugse Donaaskathedraal, is heel precies, met veel menselijke natuurlijke oneffenheden geschilderd en lijkt daarom wel levensecht. Elke keer als ik in Brugge ben dan ga ik speciaal naar het Groeningemuseum om dit werk te bekijken en te genieten van alle details (klik hier voor mijn verhaal over mijn bezoek in april j.l. aan het Groeningemuseum).

 

De afgelopen dagen probeerde ik mij voor te stellen hoe het was in Brugge in de tijd dat Jan van Eyck rond 1436 het altaarstuk voltooide. In de vijftiende eeuw was Brugge één van de belangrijkste handelscentra in Europa en beleefde in die periode zijn zogenaamde Gouden Tijd. Handelaren uit heel Europa kwamen naar Brugge toe om hun koopwaar aan de man te brengen. Rijke koopmannen uit Florence, Genua, Venetië, Biskaje en andere gebieden uit Europa hadden hun vestigingen in de stad en maakten van Brugge echt een internationale stad.

De bekende schilder Jan van Eyck (1390-1441) was hofschilder en kamerdienaar van de Bourgondische hertog Filips de Goede en genoot daarom in Brugge van bepaalde gunstige privileges. Hij was getrouwd met Margareta van Eyck die hij ook portretteerde toen zij 33 jaar oud was en dit paneel bevindt zich eveneens in het Brugse Groeningemuseum.

 

Tijdens zijn leven kwam Van Eyck vaak in de Sint Donaaskathedraal waar hij dus, zoals ik al schreef, een altaarstuk voor de kanunnik Van der Paele schilderde, dat daar vele eeuwen heeft gehangen. Uiteindelijk vond Jan van Eyck in diezelfde kathedraal zijn laatste rustplaats. 200 jaar geleden is deze kathedraal afgebroken maar een groot deel van de metershoge fundering en het cryptegedeelte van de voormalige Sint Donaaskathedraal zijn tegenwoordig een onderdeel van het hotel waar ik deze week verbleef en ik had het gevoel alsof ik de geest van Jan van Eyck voordurend in het hotel voelde.

Jan van Eyck had talrijke opdrachtgevers in zijn gloriedagen waaronder de buitenlandse families die als handelaren in Brugge woonden. Giovanni Arnolfini was zo’n opdrachtgever die zich verschillende malen door Van Eyck liet portretteren. Het beroemde “Arnolfini’s huwelijksportret” dat Van Eyck van hem in Brugge schilderde bevindt zich tegenwoordig in de National Gallery in Londen en is daar één van de topstukken. Vele andere grote musea in de wereld zijn trotst dat ze werken van deze Vlaamse Meester hebben en zelfs ons eigen Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam heeft een paneel van hem getiteld “De drie Maria's aan het Graf”.

Toch moet je voor het meest imposante werk van Jan van Eyck niet in Brugge of een ander groot museum zijn, maar dien je naar een niet ver weg gelegen andere Vlaamse stad te gaan, namelijk naar Gent. Voor de Sint Baafskathedraal aldaar schilderde hij een groot altaarstuk, getiteld ‘Het Lam Gods’, het is bijna vierenhalve meter hoog en drieënhalve meter breed en het bestaat uit talloze panelen. Net als veel van de ander werken van Van Eyck heeft het werk heel veel details en is het heel minutieus geschilderd. Het altaarstuk nodigt echt uit om er naar te blijven kijken en al turend zie je steeds meer op alle panelen.
Natuurlijk ging ik met de deelnemers van de KUNSTSTAD-reis, die ik deze week georganiseerd had, niet alleen naar de werken van Van Eyck in het Groeningemuseum bekijken, maar ook naar ‘Lam Gods’ in de Gentse Baafskathedraal.

We konden trouwens nog op een bijzondere manier met een aantal panelen kennis maken want doordat het hele altaarstuk momenteel in fases wordt gerestaureerd was een aantal panelen niet in de Baafskathedraal aanwezig. Echter wij konden de restauratie in het Museum van Schone Kunsten in Gent bekijken. Men had een museumzaal omgebouwd tot restauratieatelier en door een glaswand kon je alsnog de panelen die niet in kathedraal aanwezig waren zien.


Marcel Verhoeven

Europakenner