Een papegaaitje en Joris met zijn bril

Details op het schilderij van Jan van Eyck
Details op het schilderij van Jan van Eyck

Verleden week was ik in het Brugse Groeningenmuseum dat een indrukwekkend aantal interessante Vlaamse meesters uit de vijftiende en zestiende eeuw in zijn collectie heeft. Bij één van de werken van dit museum bleef ik wat langer stil staan en dat was het altaarstuk met de titel ‘Madonna met kanunnik Joris van der Paele’

Dit minutieus geschilderde kunstwerk is gemaakt door de Gentse schilder Jan van Eyck (1436) die wel gezien wordt als de grondlegger van de moderne schilderkunst, ook al leefde hij pas in de vijftiende eeuw. Van Eyck was op allerlei vlakken een vernieuwer en liet verschillende traditionele middeleeuwse methodes los. Zo gebruikte hij voor zijn schilderijen olieverf in de plaats van de dikke temperaverf, wat hem in staat stelde om heel precies en gedetailleerd allerlei zaken te schilderen zoals ook op het genoemde werk met de Gentse kanunnik te zien is.
Van Eyck’s altaarstuk lijkt in eerste instantie vrij conventioneel en middeleeuws omdat het namelijk een religieus onderwerp is dat in de vele eeuwen daarvoor ook als thema werd gebruikt; het is een Maria met de kleine Jezus op schoot. Maar als je er beter naar kijkt vallen je talloze elementen op die anders zijn en die je doen verwonderen.

Het kindje Jezus heeft wellicht wat teveel babyvet en lijkt eerder een soort cherubijntje. In zijn hand heeft hij een groen papegaaitje, dat ik eigenlijk direct herken want deze vogeltjes leven tegenwoordig in grote getale in Amsterdam en laten vaak met luid gekwetter weten dat ze er zijn. Deze halsbandparkiet, want dat is het officieel, was dus  in de 15de eeuw al in onze contreien aanwezig en op dit altaarstuk heeft hij een symbolische betekenis die lastig te duiden is. Sommige kunsthistorici zeggen dat de kleur groen van het beestje verwijst naar het Christelijk geloof en dat de papegaai daarnaast symbool stond voor wijsheid.

Ook is de kanunnik Joris van der Paele, een belangrijke katholieke priester in het kapittel van de Gentse Donaaskathedraal, heel precies en met veel menselijke details geschilderd. Van Eyck beeldde hem af als een bejaarde heer met veel rimpels en een uitgezakte onderkin. Van der Paele had ook al wat slechtere ogen want dat is te zien aan het brilletje dat hij in zijn hand heeft. Achter de kanunnik staat een ridder die als zodanig goed herkenbaar is door zijn glanzende, gepolitoerde harnas. Het is de bekende heilige drakendoder Sint Joris en staat achter Joris van der Paele omdat hij als naamgenoot zijn beschermheilige is.

Aan de andere zijde van de Madonna staat de heilige Sint Donaas die de naamgever van de Donaaskathedraal is waar dit werk zich oorspronkelijk bevond. Het hele gezelschap, dat een zogenaamd ‘heilig gesprek’ houdt, is door Jan van Eyck in de apsis, oftewel de halfronde ruimte achter het altaar, van dezelfde kerk gesitueerd. Van Eyck voegde echter wel talloze half verscholen Bijbelse verhalen toe in de beeldhouwwerken in de kapitelen van de zuilen en ook in het houtsnijwerk van de zetel van Maria. Het is echt een vermakelijk zoekplaatje om al die verborgen taferelen te ontwaren.

Het altaarstuk met Joris van der Paele heeft eeuwenlang in de Donaaskathedraal gestaan, niet ver daar vandaan vond de kanunnik zijn laatste rustplaats. Ook de schilder Jan van Eyck werd ergens na zijn dood onder deze kerkvloer bijgezet. Uiteindelijk is het prachtige schilderwerk in het nabijgelegen Groeningenmuseum beland want de Donaaskathedraal werd zo’n 200 jaar geleden afgebroken. Toen men 25 jaar geleden op die plek een viersterren hotel wilde gaan bouwen, stuitte men op een deel van de funderings- en keldermuren van de voormalige kathedraal. Men besloot om deze interessante restanten de integreren in de moderne nieuwbouw en ze zijn tegenwoordig een onderdeel van de kelderzaal van het Crown Plazahotel Brugge.

Verschillende keren heb ik in dit hotel verbleven en dacht dan voor ik in slaap viel aan deze memorabele plek en realiseerde me dat de geest van de beroemde Vlaamse schilder Jan van Eyck hier nog steeds een beetje rondwaart. Heerlijk dus om hier te vertoeven.

Mocht u trouwens geïnteresseerd zijn in (verborgen) symboliek in de kunst kom dan naar mijn najaarscursus “Disguised Symbolism” op 23 en 24 oktober 2015.

Wilt u het werk van dichtbij zien dan kunt u van 3 tot en met 5 juli ook met mij mee naar Brugge om dit werk (en nog veel andere werken) van dichtbij te bekijken.


Marcel Verhoeven

Europakenner