Verrassende Art Nouveau in Antwerpen

Marcel voor het tegeltableau 'Herfst'
Marcel voor het tegeltableau 'Herfst'

Verleden week schreef ik enthousiast over mijn recente bezoek aan Wenen en de Jugendstilarchitectuur, daar bekend als de Wiener Secession. De Jugendstil of Art Nouveau had zijn bloeiperiode tussen 1890 en 1910 en was in talkrijke plekken in Europa, waaronder in België en Nederland, in die tijd een grote hit.

Een paar jaar geleden liep ik de Marathon van Antwerpen en terwijl ik langs een spoordijk rende, realiseerde ik me dat daarachter de wijk Zurenborg lag. Helaas ging de hardloopparcours niet door deze Antwerpse buurt die zo bekend is om zijn schitterende Art Nouveauhuizen. Dit vond ik een gemiste kans van de organisatoren van de Antwerpse marathon want je had anders duizenden hardlopers kennis kunnen laten maken met deze prachtige schatten van de bouwkunst.

Ik besloot na aankomst van de marathon even uit te rusten van 42 kilometer hardlopen en daarna alsnog naar Zurenborg te gaan. Wat een schitterende afsluiting van een Marathondag was dat! Ik werd beloond met het ene na het andere pand in Jugendstil, sommigen nog uitbundiger dan anderen.

Deze week wilde ik wederom een wandeling door Zurenborg maken. Na aankomst op het Centraal Station van Antwerpen, dat trouwens na de gigantische verbouwing ook een echte bezienswaardigheid is, wandelde ik aan de achterzijde het spoorgebouw uit. Op weg naar de Art Nouveauwijk, die op de grens van het stadsdistrict Antwerpen-Centrum met het district Berghem ligt, kom je eerst door de Diamantwijk. Deze wijk heeft zijn naam te danken aan de Diamanthandel die daar zijn onderkomen heeft en die traditioneel in handen is van joodse handelaren. Hierdoor woont in dit stadsgebied het grootste aantal Orthodoxe Joden van West-Europa bij elkaar en dat is een bezienswaardigheid op zich.

Aanbeland in de wijk Zurenborg vallen meteen de chique en statige huizen op. Toen men het stadsdeel rond 1880 ging ontwikkelen was die vooral bedoeld voor de gegoede burgerij. Men had daardoor veel aandacht voor de verkavelingwijze, de schoonheid van gebouwen, de bestrating en de wijkverfraaiing in het algemeen.

Op de brede boulevard genaamd Cogels-Osylei staan indrukwekkend huizen met namen als 'De Roos' op nummer 46 en 'De Zonnebloem' op huisnummer 50, beiden ontworpen door architect Jules Hofman. Een stukje verderop op nummer 44 staat het huis genaamd 'De Iris' van architect Van Den Bossche. De versieringen in de stijl van de Art Nouveau op de gebouwen zijn verwijzingen naar de bloemnamen.

Het pand dat genoemd is naar de Vlaamse 16de eeuwse schilder 'Quinten Matsijs' op nummer 80 is van de hand van Jacques De Weerdt. Deze laatste architect is verantwoordelijk voor meer typische Art Nouveaugebouwen in deze wijk waaronder in de nabij gelegen Transvaalstraat en de Waterloostraat. In deze laatste straat mag je zeer zeker niet het ensemble huizen bekend als 'De vier Jaargetijden' overslaan. Op elke straathoek heeft de architect Joseph Bascourt een Jugendstilhuis ontworpen dat telkens bekroond wordt door een tegeltableau dat verwijst naar een jaargetij.

Het tableau dat de herfst verbeeldt is een vrouwenhoofd met grillige asymmetrische haarlokken die zo typerend voor de Jugendstil zijn. Ook de wijnranken die om haar hoofd groeien zijn zo’n typisch floraal Art Nouveaumotief en deze eindigen aan elke tak met een weelderige druiventros die tot rijping is gekomen in het najaar.

In de Waterloostraat doen ook de Art Nouveauversiering van verschillende huizen je herinneren aan de beroemde veldslag waar deze straat zijn naam aan te danken heeft. Zo zijn er huizen met de naam ‘Waterloo’ en de naam 'Napoleon' . We zien tegeltableaus en mozaïeken met zowel Napoleon als zijn tegenstander Wellington vereeuwigd op de façades en je loopt als het ware door een Jugendstil prentenboek, maar dan in de open lucht.

Ongelofelijk om te lezen dat in de jaren ’60 van de vorige eeuw de hele wijk nog op de nominatie stond om gesloopt te worden in het kader van de stadsvernieuwing. De waardering voor de Art Nouveaubouwkunst is behoorlijk in positieve zin veranderd want tegenwoordig is de hele wijk officieel een beschermd stadsgezicht en de meeste huizen hebben de status van monument.

Zonder enige twijfel durf ik met recht te zeggen dat voor de (bouw)kunstliefhebbers een wandeling door de Art Nouveauwijk in het Antwerpse Zurenborg meer dan de moeite waard is!


Marcel Verhoeven

Europakenner