De Secession, de Weense Art Nouveau

Vanuit een bewolkt Antwerpen schrijf ik dit keer mijn wekelijks reisverhaal en denk ik terug aan mijn recente bezoek aan Wenen. De hoofdstad van Oostenrijk heeft een speciale plaats in mijn hart. Iets meer dan 20 jaar geleden kwam ik voor het eerst in Wenen. Ik had toen als plan om niet alleen de bekende bezienswaardigheden te gaan bekijken, maar ook in het bijzonder stil te staan bij de Oostenrijkse Jugendstil, waar in Wenen talloze voorbeelden van te zien zijn.

De Weense variant van de Jugendstil, die op andere plekken in Europa ook wel Art Nouveau wordt genoemd, heet Secession en had zijn bloeiperiode tussen 1890 en 1910. Architecten, beeldhouwers en schilders in heel Europa (en zelfs ver daarbuiten) inspireerden elkaar om tot een nieuw soort kunst te komen, die zich afzette tegen de traditionele manier van uitbeelden - vaak in neo-stijlen - van de periode daarvoor. Florale motieven, asymmetrische lijnen en andere vernieuwende ontwerpen waren kenmerkend voor de nieuwe kunstuiting van de Jugendstil/Art Nouveau. In Wenen was de schilder Gustav Klimt een belangrijke vertegenwoordiger van deze beweging en de Weense architecten Otto Wagner, Kolomann Moser en Joseph Olbrich ontwierpen talloze gebouwen in de zogenaamde Secession-stijl.
Otto Wagner, die trouwens geen familie is van de componist Richard Wagner, begon zijn carrière als een academisch geschoolde architect die in eerste instantie bouwde in de historisch gewenste neo-stijlen, maar hij gooide het in de loop van zijn loopbaan over een andere boeg. Met name zijn ontwerpen voor de stations voor de Weense S-Bahn zijn prachtige voorbeelden van de Wiener Secession. Het hoogtepunt is misschien wel het station Karlsplatz, waar ik deze maand weer vol bewondering naar stond te kijken. Als een soort Jugendstilpaleisje staat dit metrostationnetje op de immense Karlsplatz. Onverhuld worden bouwkundige elementen als gietijzer getoond, wat typisch Jugendstil is, daarnaast zien we florale motieven zoals zonnebloemen op het bouwwerk geschilderd en ten slotte maken allerlei vergulde elementen het geheel af.

Otto Wagner ontwierp talloze gebouwen in de Secession-stijl, teveel eigenlijk om allemaal op te sommen,  maar één wil ik er toch nog noemen en dat is het opmerkelijke gebouw van de Postsparkasse met een strakke en geometrische gevel, een bijzondere variant van de Jugendstil die je absoluut moet zien als je in Wenen bent. Gelegen aan de fameuze Ringstrasse baart dit gebouw opzien door zijn vernieuwde elementen en het is trouwens nog steeds als Rijkspostspaarbank in gebruik. Heel avan-gardistisch zien we bij dit gebouw ook het gebruik van allerlei nieuwe elementen en het onverhuld tonen van het materiaal waaronder aluminium versieringen aan de gevel. Het ontwerp luidde echt een nieuwe periode in de bouwkunst aan.

De kunstenaars en architecten van de Wiener Secession kwamen meer dan honderd jaar geleden bij elkaar in hun eigen verenigingsgebouw dat nog steeds in volle glorie te bewonderen is. Dit zogenaamde Secessiongebouw, gebouwd door Wagner’s leerling Joseph Olbrich, is inderdaad tussen alle monumentale neo-historische gebouwen een vreemde eend in de bijt. Opvallend aan dit ‘clubgebouw’ is de vergulde geperforeerde halfronde koepel, die slechts puur een esthetische en symbolische functie heeft. De koepel bestaat uit een metalen vlechtwerk van laurierbladeren en de gedachte was dat onder dit ‘dak’ de nieuwe kunst tot bloei moest komen. In het complex kun je in de kelder het beroemde ‘Beethovenfries’ geschilderd door Gustav Klimt zien dat op zich al een bezoek aan het bouwwerk rechtvaardigt.

Al de genoemde architectonische hoogstandjes zal ik aankomende maand nogmaals gaan bekijken, want dan ga ik samen met wat Nederlandse kunstliefhebbers Wenen bezoeken en dan ‘moeten’ ze dit natuurlijk zien.
Zogezegd was de Jugendstil/Art Nouveau populair op talrijke plekken in Europa. Vaak schieten steden in gedachten als Barcelona, met de creaties van Gaudí, Brussel met de scheppingen van Victor Horta, Glasgow en de ontwerpen van Macintosh, maar wellicht minder bekend maar toch zeker niet minder mooi zijn de Art Nouveaupanden in de Antwerpse wijk Zurenborg. Een scala van schitterende voorbeelden van de genoemde kunststroming is in dit deel van Antwerpen te bewonderen. De weervoorspellingen voor morgen zijn goed en ik verheug me er dan ook op om weer eens langs deze schitterende Belgische Art Nouveau te gaan wandelen. Waarschijnlijk kom ik op mijn Antwerpse ervaringen volgende week uitgebreider terug.

 

Marcel Verhoeven 

Europakenner