Opzienbarende steden aan de Donau

Afgelopen week was ik zowel in het prachtige Wenen als in het schitterende Bratislava. Beide steden zijn gelegen aan de rivier de Donau en waren ooit beiden een onderdeel van de vermaarde Donaumonarchie. Zonder uitgebreid de geschiedenis van deze twee hoofdsteden van de  tegenwoordig aparte landen te gaan beschrijven is het volgens mij wel aardig om de historie van dit deel van Europa enigszins in het vizier te hebben als je ze gaat bezoeken.

Wenen is weliswaar zogezegd een hoofdstad van het tegenwoordige Oostenrijk maar de indruk die je van de stad krijgt is dat het wel erg imposant en ‘groot’ is voor dit betrekkelijk kleine Alpenlandje. Het huidige Wenen is met bijna twee miljoen inwoners dan ook een enorme hoofdstad voor een land met een populatie van net iets meer dan acht miljoen. Het is daarom niet gek dat men soms spreekt over een ‘waterhoofd’ als men het over de Oostenrijkse hoofdstad heeft.

Dat Wenen zo’n buitenproportioneel grote stad met onder meer immens statige gebouwen is, heeft alles te maken met de roerige geschiedenis van het gebied waarin de stad ooit de leidende plaats innam. Tot meer dan 100 jaar geleden was Wenen namelijk de hoofdstad van een rijk met meer dan 50 miljoen inwoners en dan is het niet verwonderlijk dat de stad zo’n monumentale en grootse uitstraling heeft.

Iedereen heeft waarschijnlijk wel eens gehoord van de Habsburgse Keizer Franz Jozef I (1830-1916) met zijn vrouw Keizerin Elisabeth, beter bekend als ‘Sisi’. De monarch Franz Jozef regeerde vanuit Wenen over een rijk dat  bestond uit het hedendaagse Oostenrijk, Hongarije, Kroatië, Bosnië, Herzegovina, Tsjechië, Slovenië, Slowakije en delen van Italië, Montenegro, Polen, Roemenië, Oekraïne en Servië.

Terwijl ik met dit in gedachten deze week over de Weense Ringstrasse loop begrijp ik waarom het ene indrukwekkende gebouw het andere afwisselt; ik geniet van het bombastische classicistische parlementsgebouw, het megalomane neogotische raadhuis, het reusachtige natuurhistorisch en kunsthistorisch museum en van nog veel meer prachtige kolossale architectuur uit vervlogen tijden.

Deze gedachten zette zich voort als ik later deze week in Bratislava ben. De huidige hoofdstad van Slowakije, die eveneens aan de Donau is gelegen, ademt nog steeds de beschreven sfeer van roemruchte vervlogen tijden uit. Je ziet de Oostenrijks-Hongaarse soldaten van Keizer Franz-Jozef denkbeeldig nog door de historische straten paraderen. Wenen is vanaf Bratislava slechts 60 kilometer verderop en Boedapest is op 200 kilometer afstand ook niet ver weg. Bratislava is overigens een vrij moderne naam voor deze oude stad die eigenlijk tot 1919 Preßburg heette, genoemd naar de hooggelegen burcht aan de rand van het centrum van de stad . Ook de Hongaarse naam Pozsony voor deze stad, het was immers de tweede taal in het Rijk, werd vaak gebruikt.

De naam Bratislava werd echter pas 100 jaar geleden gekozen door de Tsjecho-Slowaaks gemeenschap na het uiteen vallen van het Habsburgse Rijk. Het voorgestelde Wilsonovo Mesto oftewel Wilsonstad, naar de Amerikaanse president Woodrow Wilson viel toen trouwens uiteindelijk af als alternatieve nieuwe naam voor Preßburg/Pozsony. Een eeuw geleden had meer dan 42% in Bratislava echter Duits als moedertaal en door de andere groot deel (41%) werd Hongaars gesproken. Zij bleven hun historische naam voor de stad gebruiken en slechts 15% van de mensen was Slowaaks en gebruikte de nieuwe naam voor de stad. Door de loop van de geschiedenis, en met name door de Tweede Wereldoorlog, is de grote Duitstalige gemeenschap (grotendeels met dwang) vertrokken.

Een klein deel van de Hongaren is gebleven, maar Bratislava wordt tegenwoordig hoofdzakelijk, door meer dan 90%, door Slowaken bewoond. In 1993 kozen de Slowaken, na de zogenaamde ‘fluwelen revolutie’ en de scheiding van het buurland Tsjechië, Bratislava als hoofdstad van de nieuwe Slowaakse republiek. Bratislava is dus één van de jongste hoofdsteden van Europa, maar wel met een hele oude geschiedenis en zoals je merkt zeer de moeite waard om te bezoeken.


Marcel Verhoeven 

Europakenner